Monday, June 4, 2012

Henu-Hepa, tuisih'a kaluon mang ding hitam? - LD May 2012

"Ama aumlou tieng leh kalung amuong thei jipuon, aum tieng leh kalung ahangji'e" - Hiche thucheng hohi ‘abortion’ ana kibawl nungah khangdong khat in adongmapa aseina aw-cheng ahi. Adongma tiding ham, ahilou leh ajipa tiding ham, sei ahahsa lheh’e. Hitobang thilsuoh hi nu-le-pa tampi’n hepha hihlai zong leh khangdong i-jad hamkhat in ahin tuosa thil ahitai. Minu-mipa atamjo’n achate awsuo, umchan ahilouleh tahsa pum’a kikhelna amutieng angaina dan in agelji’n, apha-ase hilthei tampi hillou in aumji tauve. Jamo thu ahi ti’a jachadna’a alahji’u ahi khadem?
I-society sung uva hin thilpha’a i-gelho’u jieng i-kihil uvin, thilse’a i-nagelho’u tampi donlou in i-koi tauvin ahileh khangdong i-jad hamkhat ding in hinkhuo sietlona ahung hikha jitai. Abortion kiti naovop lai suhmang hi i-lah uva todna ahi tapoi. Natahsanlou leh anuoihi suhsim sim nalaiyin. Medical lampang’a hedna nei vang kahipoi, hijong leh kahinkhuo sung’a kahintuo themkhat ahinkhuo sethei/seding khangdong themkhat beh huhdohna’a apan thei khah leh ti’a kahin sut ahijoi.
John (amin kikhel) kitipa hi khangdong cha ahi’n, kineppi umtah guollhang ahi. Ahung khanlet zep-zep toh kilhon in, guollhang hinkhuo mangthei ahung hita’n, nungah hel ahilou leh dongma nei kiti hozong ahin bawlpan tai. Ahi’n guollhang kitah tah ahi jieh in a-nungah helho chung’ah lungthim phalou anagel khapoi.
Hiti chun phad ahung chie-chie in ahileh, nungah toh sex neikha zing guollhang phabep toh ahung kivop khata’n ahi. Hiche phad don hin, nungah khat hatah in ana lungsied in, ahi’n nungahnu chun alunggel ana hedthiem pieh poi. Alangkhat’ah, aloiteho’n athiltuo (experience) ho’u asei zing uvin ahileh, hiche hochun alunglai ana khoikhah ten hintin, khatvei beh patep ding tichu ama lunggel ahung hikhatai. Nikhat kaa (room) khat’a akihou laitah lhon in, ama’n zong ana gelzing alungtup khat chu muolsuo ding ahin guongta’n, agelsang in ana lolhing jotai.
Hiche ni’a pat chun atahsa ngaichad lhon chun aphad sieh in ahin kivop khom sah thei lhon tai. Ahel tillai in ana muda lheh zong leh tunvang nikhat amulou leh lhakhat mulou in akigeljitai. John chun ‘kilungsied hinkhuo hi hiti ding mong ahi’ ti’n ana gel maithei inte. “Sex is the perfection of love......” tia khangdongte’n aseiji’u chu ahung hidoh tai.
Ahi’n hitobang hinkhuo nuomtah aman lhonchu lhakhat kal achie zoupoi. John in mobile phone a message khat amu in avetleh, hiti hin ana kisun e: “2lha kanihsob nei atngtai. kati aja valte.e iti dng hm?” John in amu muchun adib adap lheh’e. Pasal ahina zouse amang jiengtai. Hichun ama’n zong seiding ahedlou manchun “neidai hih o” tin a-reply e. Jaan in akigel akigel in ahileh ‘condom’ poimo dan ahin geldoh masapen’e. Aban in ‘contraceptive pills’ ahin geldoh kit ngal’e. Contraceptive Pills hohi sex i-nei phad apat 72 hours (ni-thum) kah sung’a numeinu’n aneh’a ahileh nao avoppoi akiti. Adang alung’a hung kilang kit khatchu ka-dongmanu hi ajechan lai khattou’a kaluppi khah ham tihi ahi.
Nungah-guollhang atamjo’n agelchu ijadvei sex kinei zong leh jechanlai ahi hih phot leh abuoipoi tihi ahi. Medical lam’a simsang i-tamlou vang uvin ahethiem i-tam lheh uve.
Ihmumo-toumo’a ni phabep akigel nung in “Prega News” a vetding John lung in ahung umtai. Khongaisod louin Prega News acho in test abawl leh red line ni ana kikaitai. Alunggel chun ‘khatbou kikai leh....’ ti’n anagel namama inte! Hinla khatbouseh hilou in nijoh ana kikai khatai.
Prega News hi 100% sure ahipoi atijieh uvin atahsan naipuon, hospital mong-mong’a vetsah ding agel kittai. Ahinla hospital zouse’a eimi nurse um ahikit jieh in mi’n ahin heddoh khah ding amoh tijad tho jieng’e. Gucha dellou in ajam’e kitite dan’a. Amun ding chula deibang ageldoh thei lhon puon, khongai tadi thei la ahikit puon, hijieh chun lung’a gellou beh in Pangal doctor khat in private a clinic ahonna’ah aga chie lhontai.
Dip phu dit-det’a phad chomkhat anga zou in Nurse nu mailhaisel in ahung poddoh in John jah’a “Najinu’n nao avop tai” ahung tipieh’e. John mai ajinlhah jiengchu amu’n nurse nu chun lungdong thim tah in “Najinu naovop nakipa lou ham?” ti’n ahin dongkit khel-khel nalaiye.
Seiding pen helou in John chun a-fake jinu chu  clinic akuon in ahin kipuidoh kittai. Hiche phadlai hin lhani (two months) tobang ana hitai. Alangkhat’ah nungahnu chun kichen ding hatah in ahin sawm kitta’n, John lunggimna akibesah lheh jieng’e. Ahi’n John in kichen ding ana gelthei him-himpoi. Jinei ding adaa val chu ahethiem in numeinu’n zong kichen ding thu aseikit tapoi. John in ahel til laiya ‘kichenpi ding’a kahel nahi’ anatiji chu alung’ah amang dieh poi.
Lungsiet umtah John chun  angamsung dom-domho alung lahta’n ahileh lhathum (three months) alhin masang in lou (injection le adang dang...) in aki sumang thei’e ti ahin hedoh kittai. Pharmacy ning thip dom khat ajuon in thil umdan hochu asei in ahileh lou juohpa’n zong lungsa-ih pum in lou themkhat a-patepna ding in ahin pe’n ahi. Ahi’n hiche lou hochun naocha kiguong tilchu suhmang tah sang in ana susejotai.
Bawlthei’a agel zouse abawl in alolhing tapoi. Achaina pen ding in ‘abortion’ ahin kilhentai. Public Hospital/Clinic ho buoithei ding’a agel jieh in alampi hesa James (amin kikhel) ahin kipuisah in private (guhthim) a bawlji abortionist khat kom’ah naocha kisemtil chu ahung ladoh tai. Sum-le-pai tampi alud’a numeinu ding’a thoh hahsa tah ahung hiding vang chun apuohgih khat kingai jang abang jiengtai.
John in ahethiemsa ti’a ahin kipuisah James in zong a-dongmanu test ahin bawlnasa Prega News khat ahin kipuoh in abortionist expert nu chu avetsahta’n ahileh naovop ahi mong-mong tai ti photchet ahi kittai. Ama chung chang thu nahetbe nuomleh simsuh nalaiyin.
James hi guollhang chapang beh talou, ase-apha hekhen thei mi ahitai. Amahi nungah tampi toh ahung kivopta’n, nungah pilhingho sang’in nungah chapang hotoh kivop ding adeilhen lheh’e. Ajoi hesa ahijieh in nungah chapang aki hedpi chan in angai thei lheh uve.
Hiti’a hinkhuo ana manjing laitah chu ahi John toh abortion bawl ding’a ahung kalsuonna lhon. Sex lampang’a experience kisa ma-ma jieng ahijieh chun Prega News result chu hapta khat/hapta ni bep hinalaidi’n agel’e. Ajiehchu lhakhat masang’a anabawl’a chu line khatbou ana kikai ahi. Chule positive ahung hi’a zongchu line khatpa chu clear behseh lou’a kimu ahi.
Chuti’a agel vang chun Prega News hi 100% sure ahipoi kiti chu ana dihlheh jieng’e. Prega News hi result ahoitheina ding’a jingkah matah zun (urine) masapen’a khu test bawlding ahi zong akiti.
John le asopinu akichai chaiyin James in ama dongmanu zong avetsah pai in ahileh ginchad loubeh in lhani(two months) ana valtai. Hapmal val’a Pathien in abawl ngol ahidem? Ginchadlou’a lhathum nailam anahi phad in James in zong kum chapang cha nungah chu abortion abawlsah tai. Abortion kibawl ding dinmun ahung hichun tijadna’n adim in amoh kaa jiengtai. A-innsung mite’n vang alekhasimna’a aphad zouse mangdi’n geltei uvinte!
James in lhathum lhing loulaiya abortion abawlna ajieh pipen chu ahileh nungah khat in lhathum alhin masang’a pharmacy lou mai-mai’a nao ana suhmang’a khonung’a ajineina’a cha neithei lou’a achinden chu ageldoh ahi. Hiche numeinuhi a-pasalpa toh kilungsied ma-ma ahilhon vang in cha neilou ahijieh in atehte’n ana deimo kha tauvin, hiche jieh chun aji ngaitah chu ana kikhenpi khahta’n ahi. Ajipa’n zong ana ngai ma-ma jieng in ahi’n a-innkote masang’a athiltuo lhon ana seidoh ngamlou jieh in phadsodpi genthei ahin thuohkhompi nung’a akichenpi aji ngaitah chu anu-le-apa maive’n ana nuoltai. Hichepa chun anu-le-apa kom’ah ana seijieng leh? Oleh anu-le-apa chu alungmol lhon’e itidi’u ham? Amounu lhon chin (naonei theilou) chu anu-le-apa chun achapa lhon jieh ahi ana helhon tave leh ong!
Ahileh achung’a hung kisei thusimho nahin simtoh kilhon’a nalunggel’a ipi um’em? Minu-mipa khat nahi’a ahileh chapang hung kikhanlhit kiguo hohi mohvet nalai ding’a nakigel nahlai’em? Chapangho tahsa/lunggel’a kikhelna hung umji hohi angaina’a lahzing jieng thilpha ahi tapoi tihi ahi. Jamo thu ahi ti’a kihillou’a i-koisod chan uva khangthahho ding’a manna hiding ahi. Kichepna ahilou leh tod thanghuoina’a neiding tina ahi diehpoi. Hilding’a pha hochu ahil ding’a lomho’n aphadcha’n hil-hen tina joh ahi.
Gamdang atamjo’n Sex Education hi school le college ho’a simlaiho hedthei ding doltah in asimsah gam tai. Austria gam’a Sex School khat ana phudoh’u zong chu i-na hedsuoh tahdi’u tahsan aum’e. Sex kitihi mihiem zouse tahsa’a um thil ahijieh in mihiem in moh control thei hipuonte. Phate’a asiet-aphat kihil kah’a thilpha aumding tahsan aumpoi.
Hiche hi khangthahte ding’a sietna khat ahi ti’a zong lahthei ahi. Ahileh sietna hi athuo-athuo ahung hisang’a stage khatna’a akingah phajo hilou ham! Jinei kahse’a hiche sietna ahi kibawlda thilpha ahinai. Ahi’n i-zem ti’a i-kibawl khah tah zong leh abortion bawlsang’a naovoplouna ding’a kiven phajo ding in lunggel ahi.
Abortion a nao kisumang hohin thu seithei’u leh “Henu/Hepa! Nacha lhon kahilou ham? Ibawl’a hiti’a hi neibawl lhon ham?” ti’n seitei uvinte. Hiche hi nungah-guollhangho seh hilou’a nupi-upaho’n zong i-gel diuvin deisah ahi. Ajiehchu abortion bawlhi nupa zong umda ahipoi.
Ahin datmo umtah khatchu nungah tampi’n ‘nao kovop tai’ tihi todna chang in amang kit jiuve. Ka nihsob nei atangtai ti’a guollhang phabep dib chah dit-det’a lhading bawltheina tah’a kilah adim in ahi. Guollhang chapang hung pathoi khat ‘i-bawl’a najinu nakikhenpi ham’ ti’a adoh’u leh ‘nao kavoptai’ ati’a kakipui leh ana vop hih’a kakikhenpi ahi ti’n asei’in ahi.
Alangkhat’ah mobile phone hung umdoh hin sex hi a value asuniem lheh’e. Khangthah tampi’n phone a kihou/kitext hi theory in amang uvin athepsel tieng’u leh practical bailamtah in ana bawlji tauve. Hiche sang’a khohjo khatchu Mobile a kihouna record kibawl kidah umtah tah (jaddang in abawl hilou) khangthahte lah’a adim dentai. Video clips jieng zong muthei ahi pantai. Hicheho zouse akuon’a heddoh thei khatchu khangthahte lah’a hilding tampi aum nalaiye tihi ahi. Ahi’n, minu-mipate seh-seh nganse ahileh lolhinna aum ding tahsan aum behpoi. NGOs, World Vision chule Civil Organisation ho’n  panmun lientah anei uve ti zong sumil poute.
Enjoy, but with care!
Helun Touthang














Eiho kikah'ah - LD May 2012


Oregon gamsung’a um Portland airport a ka lawinu ahung vailhung ding lamtuo ding in kaga chie in, hiche mun’a chun keiya ding in ka hinkhuo khel lamdang thei ding thilsuoh kidang tah khat kamu’n - gelphahlou beh thilsuoh ahiye. Hiche chu ka dinna mun akuon in feet ni khel in gamla puonte.
Mipi tamtah lenna akuon’a hung kumlha holah’a chun ka lawinu ding chu kavele’n, hiche holah’a chun upa khat, bag hin kipuoh khat kei dinna lam juon’a hung khat kamu’e. Kei komtah’a ding aji le achate kom ahung lhun chun amel’ah kipana adimlha jieng’e.
A bag tuol’a akoilhah toh kilhon in achapa (aneopen ding’a ka ginchad kum 6 vel mi hinte) chu akoiyin, anigel lhon in aki ngongkoi lhon in, apa’n abieng achob pieh in, “nang kamu leh kakipah pen’e... kahin ngaiji dan...” ti’n aseiye. Achapa’n zong jahcha thimtah in “Papa... ken zong nang kahin ngaiji’e...” ati.
Chuin apa ahung dingdoh in, a chapa alienjo (kum 9 ahilou leh 10 hinte) chu abieng ameh pieh in, “guollhang mong mong nahitah hila... I love you very much, Zach” ati’n, aki ngongkoi lhon’e.
Hiche phad sung sese’a chun anu’n apom naosen (kum khat valbep inte) chun mitlha lou hiel in apa inn hung lhung chu ave-ve jieng’e. Apa’n achanu chu apom in, anah lhon asutuo’n, homtho tah in anou’e. Abieng achob pieh in, apomchah kheh jieng’e. Chule ajiet le avei lam in alehle’n, adaiyin, naosen zong chu kipahtah in anuiye.
Chomkhat zou in naosen chu a chapa tahpen apomsah in, ajinu chu akoiyin, phad chomkhat sed aki chobtuo lhon’e. Amit lhon akivetuo in, olcha’n “I love you so much!” ati’e. Kipahtah in anuilhon in, akituhtuo lhon in, akilha nuom lhon talou hileh akilawm’e.
A umchan lhon chu kavet leh kalungthim’a nupa kichengthahho ahung kilang’e. Ahinla amani chu achate lhon kavet leh akicheng thah ahilhon ding tahsan aumpoi. Kakom chakhat’a nupa teni leh achate ki lamtuo dan kavetna chun hatah in kalunggel ana lhumlud zou’e. Kahed manlou kah in kakam ahung kikah in, kalei akileh in “Wow! Kum ijad naki chen lhon hitam?” ti thucheng ahung gingdoh’e.
Kum 14 ka umlhon in, nupa kahi lhonna kum 12 ahitai” ahinti’e. Hiche asei sung’a chun kei eive lou in ajinu joh ave’n, mesiu in eihin dawnbut in ahi. “Aleh... na inn nadalhahna sodtam?” ti’n kadong kit’e. Hiche kasei phad chun keilam ahinve’n, ajinu akoiyin, kipahtah in ahung paodoh kit in, “two whole days” ahinti’e.
Ni ni? Akidang tave.... aki lamtuo dan’u chu kavet leh keichun kumkhat vallang beh kimutuo lou’u hitante kana ti ahiye. Hinla ni ni bouseh kikhen anahi laizang uve.
Eiho kikah’ah
Ka laijon, eiho hinkhuo toh hiche thusim’a nasimdoh hi kikhe lheh nasah’em? Ngailudna chu phad achievang in achulsah pouve. Eiho’a la? Kum 14 val kichen ahilhon tahvang in aki chen ni lhon bang in akilungsiet zing lhon nalaiye. Mihiem in i-tih chan i-hin ding i-seithei pouve. Hiche jieh’a chu nisieh hi eiho’a ding’a nikhuo nukhah pen bang in kigel zing thei leh, kingailudna dailha ngai puonte. Nupa hinkhuo’a hin adang dang sang in ki ngailudna apoimopen’e. Tehnung changeiya kingailu zing mi alhom lheh’e. Hiche milhom, avangpha holah’a jao ding in ka laijon nang zong deisah nahiye.

Result suoh le nang ipi tidi? - LD May 2012


Tukum  Kum 2012 thiemvetna  BSEM le COHSEM tohguonna nuoi in February lha’a anakipan chu, ihmulou’a jaan hah Laijon Candidate ho ding in lung navah umtah in ana kichaita’n ahi. Bawl hoi le bawl hoilou chu achuom in koi tadi leuhen, kiguizoppi Laijon thiemvetna’a pangho thumopna akinei nuom in ahi.
Exam zou tieng Candidate tamtah in ka result ipi ati ding kahepoi, asiet/aphat chu Answer Script Check ding khut’a kingam ahitai ati jiuvin, hiche hi Laijonho seiding in vang pha akisapoi. Katina chu, exam chu abawl nangma nahi’n, asietding le aphat ding chu nang in na hedsa ahi. Na division ding le na percent muding jad zong result suo masang’ah naseithei tai katinuom’e.
Laijon lekhasim gunchu mong-mong khat nahi le.. ve’n exam first day apat chun inn nalhun sieh leh, tuni hiche subject ahin hijad mu ing’e ti’n mark muding’a nageljad chu khuoddoh peh lechun achaini leh hiche hi ka total mark ahi’n, hiche division hing katin, ash! ka percent zong hijad hi alhung zou’e nati thei ding ahitai. Ahileh… subject wise a mark nang-le-nang nakipieh chu result hung suo tieng ve le chun, naki geldan sang’a zong lhomjo thei, naki ginchadna sang’a zong tamjo thei ahilou le nangma khuoddoh jad chu toh zong hung kituoh chet jieng thei hinalai ahi. Naki ginchadna  sang’a ahung niem behseh leh lung lhalou in BOSEM/COHSEM office lang delpai in lang Answer Script Re-evaluation ding phu jieng in. Ahi’n innsung mite lungholna le oimo naha chan louna ding mai-mai in vang re-evaluation ding guohih in. Ajieh chu sum keo hilou’a phad zong athon’a mang ding ahi.
Kalaijon ho exam lolhing ding in kigel tadi leuhen kanuom in hichetoh lhon chun anuoi’a point hohi gah velha ute na?
1. Na exam result chu asuo masang in nakaina ding School/College geltuoh masata’n. Result bon suoh loulai, hoilang college nasei’u ham tiho khu tukhang’a ding’a Laijon Digest te’n mibanglou’a kikoi ahitai ti geldoh zing in.
2. Result suokah in nuomtah in ki umhen ti’n vah chavai hih in, mohvale lechun tuo lou-loudi touhkha’n nate. Candidate exam zou’a phad chiesa’a ihmumo toumoho a result mumanlou’a nop-le-daa umlou’a lenkhom kibawl pieh zong umdalou ahitai. Umlou nung’a 1st Div. 70% ipidi ong na?
3. Result suoh loulai’a Delhi, Shillong, Kolkata adang dang  anajuon masa’a a innsungmi sulung gimho zong Laijonte’n agelsang diehpoi. Tulai mundang’a zong admission phad kikhel leuna’a result suoh zong aum tapoi. Sum-le-pai’a innkote suhlunggim sang’a amun’a umsaho khat nganse chu dei aum joi.
4. Kalaijon, heiha, result chu ahung suohtai… kate nalolhingtai,.. hip hip hooray! Nalolhintah le gangtah in lhaijel in lang na marksheet chu internet’a ga ladoh in. News paper’a um zong leh hetchetna ding’a marksheet chu mit’a mu ngai ahi. Adih nah leh  nanu napa na innsungmi hoi’a umham holmasa’n lang kipathu sei uvin. Result suoh’a lolhing’a innlang dellou, gamlang delho vang kalaijon tiding zong thasiet um akisai. Na STAR nu, na STAR pa result buoi in buoi hih in nang lolhin chu nang’a ding’a athupi pen ahi.
5. Alolhing chu nahi tahleh School/College nadeina mun namu theina ding in natina’a chun admision form gakilah jieng in. Inzouleh guollui miho bang in original marksheet school’a ahung ana ngah kit in natin School/College hoiho’a admission mu zoulou in umkit in nate.
6. Ka Laijon, i-nu i-pate’u nursery i-sim uva pat i-subuoi tauvin, admission bawlna ding in vang sum apuohdoh pou’u le subuoilou in eimatah lhai jieng ute. Tulai alhangpi’a admission a ngaicha hochu: Downloaded Marksheet, Provisional Certificate, Admit Card chule Passport copy ni hintin anung le ahung ngaicha ding hochu: Tribe Certificate, Income Certificate, Blood Group Certificate, Migration Certificate chule  adang dang. Akisei hohi copy nicheh (Xerox Attested hiding).
7. Laijonho study leave lai’a pat’a Korea te sam ana copy ho’n zong Koreate’a hilou’a Laijon sam style joh’a naheidoh kit’u ngai ding ahitai. Samkai henhun  namit zong kimu theilou leu in admission interview tou lechun seat nang’a ding’a onglou thei ahi. Na STAR nu/pan  nasam style toh kilawm nahin sa zong leh interview board ho’n kilawm nasa pouvinte. Hoiche phajo ding ham?
8. Mitamtah le nu-le-pa tamtah hin tulaihi science stream bou agelthupi uvin, subject chungchang vang hi asim ding nu/pa toh innsungmi kihou tuoh zep angaiye. Na innkote’n science ti zongle’u najo/nalel ding nangma’n nahenai. Chingthei in. Subject kilhen khiel zong hi khonung’a ding’a thil khohtah hung hiding ahi.
Laijon 10+2  Churachandpur a sim nom hodinga anuoija hohi kilhenthei jeng ahi.
i) Bethany Christian College (Arts and Sc)
ii) Rengkai  Govt.Hr.Sec. school(Arts and Sc)
iii) Sielmat Christian Hr,Sec.School (Arts and Sc)
iv) Rayburn College (Arts,Sc and Comm)
v) VK Tawna College (Arts and Sc)
vi) DonBosco Hr.Sec.School (Arts and Sc.)
vii) Young Pillars College (Arts and Sc.)
viii) Vision Academy (Arts and Sc)
ix) Ebenezer Academy (Arts and Sc)
Ka Laijon, B.Sc, Commerce le BA Churachandpur a simnuom ho ding in zong College aki tahlang nuom’e.
i) Bethany Christian College (Arts and Science)
ii) Churachandpur Govt.College  (Arts and Science)
iii) Lamka Govt.College (Arts and Science)
iv) Rayburn College (Arts,Science and Commerce)
Manipur sung’a Churachandpur hi thiemvetna lang’a asangloi khat ahijieh’a laijon gampam’a pod zoulouho ding’a kigelna thei ding’a hung kitahlang ahi.Chuban’a School/College hi hoiche hoi pen’em chule stream subject ipipi um’a itobang bang facilities um’em tiho vang chu anuoi’a contact no. le e-mail a phatsieh’a doh zing thei hinte. #9612209553…emelyhoinu@yahoo.in
Laijonte’n matric exam lohing ding ho kathumop nuomna’u khat kit chu- Class XI le XII hi Manipur gam’a zong School/College hoi atam thou jieh hin GAMPAM chielou pha aki sajoi. Ajieh chu Class X chaipan hohi alunggel’u pilhing loulai, det loulai ahijieh uvin thilpha lam sang in aselam alabaijo uvin nu-le-pa mitmulouna’a aumdi’u chu akisuong puon, chuban’ah sum-le-pai dinmun akivet tieng expenditure zong gampam’ah asang in, sum-le-pai thot le na’n zong innsung mite agenthei uvin ahi. Ahi’n innsung dinmun in ajoding pou leh Class XII zou’a vang gampam achiedi’u zong akijada diehpoi.
LAIJON EXAM LOSAMHO DING’A THUMOP: Kalaijon Exam result asuo’a lolhinlouna nanei khah le lunglha hih in, gelmong mong in tukum 2012 a exam peho lah’a a FAIL nangbou nahipoi. Fail malah’a exam pezoulou zong umnalai ahi. Kengkoh/Kengchot hoi neiho thangse hih in, kengkoh/kengchot buna ding keng neilou zong mihiem tamtah aum’e ti geldoh zing aphai. Na fail man in zong  ama chu koudoh in lang jampi jieng hih in. Kumkit hunglhung thou thou ding ahi. Fail man in bottle hol in zong vahle le hih in… phachuom puonte. Nangma nanop jieh a fail zong nahipoi. Exam fail jieh’a khattou in kikhailih doh in panna bei ati zong le nuomhih beh’o. Kikhailih chu khatvei bou bawlthei ahi’n, exam vang chu kumsieh’a um ahi’n, bawl bawl jieng thei ahi.. Injou khat leh exam fail man in vahthangle in lang, bottle toh jaan sieh le kikhenlou in um in lang ahiloule nadongmanu/pa moh kijampi lechun mi’n LAIJON DIGEST simkhalou in nakoi untin, tulai a Laijon Digest simkhalou chula min miching in gelkit pouvin tin thilkhohtah hungsoh doh ding ahi.Hijieh chun na fail khah le lunglhalou in mi’n ipi sei zong le lungnieng tah in kumkit thanuom tah in ngah jieng in lang tu’a nasim Article hi avel vel in sim kit in.
Nabol thei chan chu Exam a na nabol ahitah le adangse  chu Pathen in ahin boldin kinemta’n.
Khupminthang Khongsai, Contributing Editor, LD



Gelkhoh jieh'a sei/jih - LD May 2012


Reverend holeh Pastor ho’n zong aseidoh ngamlou thil le thuho gelkhoh behseh jieh in seidoh le sutdoh phabep aumta’n, khat vei-vei kiphatlam aum thim lheh jieng’e. Ahelou le amulou zong ki umdiehlou, ahivang’a koima’n aseidoh ngamlou thudihho seisei zong angol akibahna tamtah vei aumji’n ahi. Hiche jieh chun hiche thu hohi sei-seilou in aphajo dem ti’a ka ngaituo phad zong aumji’e. Adieh in kei le VL in ka gelkhoh behseh lhon jieh in kasei-sei lhon in, kaha sei lhon jieh’a koi thulah kahi lhon ding zong vang ahi diehpoi. Khat-le-ni in “na lekhasut chu ahoi behseh’e” eihin ti’u leh hiche chu ka lochah’u ahijieng’e. Itobang thupha kisun zong leh asiempha ding leh asiemhoi dingho’n azui diehlou’u leh aphatchuomna umlou ahi thou hou’e. Hiche chung chuon’a chun thudih kisei dih anasa’a eina pahchaho chu milhaam atamjo ahiji’n, eihin kithuopi thei ding zong aum dieh jipoi. Eihin iblelho’n vang kithuopina ngaicha bang kihileh eihin kithuopi zou mama jieng uvinte ti’n kagel’e.
 Pathien thuseiho’n pulpit chung’ah hangsantah in thu asei jiuvin, i-lah uva chonsietna le gitlouna hijad tahpi aum tah vang in thudih seidoh ngam umlou hiel in pulpit chung akuon in gelkhohna thu i-sei sei uvin, gelkhoh bouseh’a imacha kitongdoh theilou ahida’n zong i-hechien lheh uvin, hinla anatoh ding i-tong diehji pouve. Lengpa David in Bethseba a luppi’a, ajipa thina ding lung agel laitah in Pathien ahung kipandoh in, Thiemgao Nathan chu David kom’a thusei ding in asol’e. Lengpa David maichang agako pieh’e kiti zong leh seikhiel hilou ding hielkhop in hangsantah in Nathan in a message puoh chu aga phuongdoh’e. Nathan zong vang chu akisuonglel hithou nante, thulem in asei masai. Hizongleh aseidi pen chu aseidoh thou thou’e. Bible a thiemgao lekhabu lah’ah Nathan min lekhabu umhih zong leh ka ngaisang lheh jieng’ e. Thiemgao Jeremiah zong chu, chapang cha, ama changseh’a ding’a neh kihol thei loulai ahijieng vang in Pathien in thiemgao ding in ana kou in, ama aki suonglel lheh jieng’e. Hile zong Pathien in ka umpi ding, kaven ding nahi, ati atahsan in Pathien thupieh azui in, a hinkhuo agenthei ngal’e. Judah mipite masang’a thu aseiyin, mat in aum in, thina thei ding changeiyin godna ana tuoh’e. Ahinla anungchon poi! Seiding’a nganse ahina chu aseidoh thou thou’e. I Reverend ho’u leh Pastor ho’n hiche Jeremiah thiemgao chu ‘Thiemgao Kaane’ ahi’n ti’n eihil uve. Hinai sailou, kei ngaidan in vang asolpa’n seidoh ding’a anganse nacheng gaseidoh’a, thuoh zong thuohpi ngam Thiemgao hangsan le gunchu tah ahi. A kaana jieh vang aum thou nai, a mi Judate suoh’a kaimang’a um dingho angaituo phad leh alhase lheh jieng ji’e.
Chonsietna, dihlouna, kinehsietna, i-lah uva hijad aumta’n, i-Reverend ho’u leh i-Pastor ho’u mi adihlouna amaichang’a gakoh ngam nahed’u um’em? Ken koima kahepoi. Chuti malah’a election lai’a bang ‘capture’ a kaidoh tithei hiel-hielho nungzuiya taona aga manpiehji’u hilou ham? Houbung Upa ho bang in ana ‘Hallelujah’ kitji nalai’u. Hitipi’a hi eiholah’a ipiti sietna umlou mong mong ding hitam? Pulpit lhang lang’ah hung kaldoh kit leng, hiche chung akuon’a chu seiya phadi zong um khat nante, ahinla amun’a seidoh’a thupha podna tamjo ding in kagel’e. Pulpit a thuseiho’n aseiji’u chu ipi hintem? Ju, drugs, khamna thei chuom chuom’a kibuol, numei-pasal kikah’a thanghuoina thuho ahiji’e. Hiche hochu adihlou jiengseh ahiuve. Hile zong hiche ho sang’a huoisejo chonsietnaho ahedlou’u ahi tadem? Ahe behseh uve. Ahed’u leh i-bawl’a aseilou’u ham? Tholom atamdi adei jieh’u ahiye. Veuvin, eiho lah’a houbung sung’a lamkai -upa ordained- tamtahho khosung haosa ahiuvin, chule, Lamka diehset’a Village Authority Chairman/Secretary hozong houbung upa aum nalai uve. Hiche hochun ipi tobang nna atoh uva, sum ipiti ahol uva, tiho sermon bawl ngam ding koima aumpoi. Houbung upa ahi ngal’u leh Reverend holeh Pastor ho’n thudihlou abawl’u i-hedho’u chu i-ga houlimpi uva ipiti’em? A sum muho’u leh mipite’a ding’a hamphatna ding sum hungho dihtah’a abawl’u hinam, tiho bang gadong tang uvo. Hiche hochu ngamlou nahi’u leh i-chonsiet dan dan uva i-chonsiet maidi’u, houbung lamkaiho’n zong sum amuna’u dihlou tah hizong leh akilo-lo jieng di’u himai. Seidi alhom lheh’e.
Kei mudan in, aki juohho, jukhamho, guchaho, drugs khamho le adang dang, pulpit chung’a thiemmo i-chanho’u hi i-jalhang hinkhuo’u suseho chu ahiuve. Sei’a thiemmo chan thei zong ahiuve. Hilezong, ti’ng kate, amahohi amaho siet dan-dan’a se ahiuvin, midang subuoi zap-zap zongle’u amaho’n mo akipuohdi’u ahiye. Akijuohho amaho thiemmo ahiuvin, jukhamho zong amaho le a innsung subuoi ahiuvin, guchaho’n i-khosung le vengsung asubuoi uvin, drugs khamho’n aguh’u angaiyin hiche hohi ipitinama zong leh aphalou ahiuve. Ahinla amaho chonsietna hi amaho tahsa chung le khosung/vengsung boina ahiye. Adeikhoplou vang kahi naisai puon, pha kasa hihbeh’e. Hiche jieh chun ngaituobe ding thil aum nalaiye. Khamthei bawlho leh akijuohho amaho mimal’a thiemmo ahiuve. Hizong leh lamkai, adieh’a houbung lamkai khat in ‘side income’ khosung le gamsung development fund anehmang jieng jihohi akijuohho le khamthei bawlho sang in thil atam susejo’e. Hiche kaseihi adih ahi ti’a i-gel’u hitaleh, nampi lamkai ho zong akitahlou’u leh ase ding sao lheh inte. Dih i-sah uvem?
Mimal’a koima dem kahipuon, thudih sei kahibou’e. Chule houbung lamkaiho’n zong keiho department a natong hohi Houbung Upa ordained ding in ana velel hihbeh uvin ti nuom kahi. Tam sei ngai taloupi na? Hinla katohkhompi Upa ordained phabep aum uve. A kitah pouve ti’a amaho dem kahipoi. Ka lhalo’u toh kituohlou hiel’a nei-le-gou, inn-le-lou, sum-le-pai kaneiho’u bang hi houbung in thunun leh asuhdih zou maithei ahiye. Keiho department toh kibang state government ah tampi aum in, hiche ho zong chu houbung in melchih thei nalai leh phalheh ding in kagel’e. I-Bible uva revenue department a natong mini aum in, anigel lhon in Jesu’n angaidam’e. Seizui Mathew chu KJV dungjuiyin in Capernaum khuo’a Custom office a tong ahiye. Ahinla ipi designation ahi aki seidoh poi. Jakai ahikit in, i-chan’a dinmun sang atuh ahi akiphapuoh poi. Hinla a ‘side-income’ lahho chu ama zong akisih lheh jieng’e. Mathew in Jesu nung azui in; Jakai vang chu akisih nung ama thu ima aki mudoh kit tapoi. Mikhat chu ama itobang in kitah henlang phalheh zong leh anatohna in azillou leh Upa ordained ding’a moh vetlel jieng lou ding in pha kasai.
Sum deichadna’a houbung sung leh milhaamho iki pumpei gam tahjieh uva chonsietna eiho lah’a hiti chenden ahi tadem tibang kagelji’e. Ka ngaituona chu asodta’n, hizong leh angaituo dingho’n angaituo khahlou’u hileh akilawm’e. Houbung sung le gamsung hi angaituo ding’a lawmho’n puohnatna neitah in ana ngaituo’u leh kihiti lom lom puonte kati’e.
Houbung in jalhang hinkhuo siempha nuom leh mipi masang’a thuseina phad chang munpen ahiye. Ahinla i-kisiempha thei dieh pouve. Ipijieh ahidem? Houbung lamho zong ki ngaituo zep’u leh pha kasai. Thudih aumsa seiya pulpit chung’a  apen-pen vang uva ipiding’a i-gamsung’u sietna’a kilamvai nalai ham? Ajieh khat vang aum’e tihi mitin in ahedding ginchad ahi. Ka ngaidan khat hin seikit leng, houbung sung’a lamkai/upa kitahlou umho’n mipite a thunun theilou’u ahi ngapsah dem? Ka dawnbutna: AHI. Houbung khantouna tholom/sum’a akite zing laise’n ahethiem ho hou-inn toh kigamlad hung kibe zing nalai inte. Chule dihloutah’a contract/job-card sum neho hou-inn’ah hung challang zep zep uvintin, tholom sum tamna lang jieng bou houbung in ve intin, thudih seidohho vetdana changdi’u ahi.
Eiho lah’a hin, houbung hileh mimal hileh, any sum, every sum, anyone’s sum, everybody’s sum, sum sum sum... himai! Hiti dinmun’a ding ihijieh uvin i-palai ding uva lhendon’a um elected member ho’n sum adu uvin, aneh’u leh ipi seidi i-nei uvem? Thudih le thutah’a mipiho puihuoina ding’a natong houbung ho’n imacha asei ngamlou’u leh ipi ilodi’u hitam? I aw, kangaituo leh, eiho lah’a thudih seiding chu ‘the Reverend’ le Pastor holeh Houbung Upa ho ahiuve. Ipijieh in? Platform (thuseina)  phad tam neipen amaho ahiuve. Sei chu asei nauve, hinla pulpit chung bou’a asei’u hileh akilawm’e. Kei geldan in, Reverend holeh Pastor hohin ‘ann kangol’u zong leh akhohpoi, thudih’a sum namuho’u bouseh seh tholom in hin tuoh uvin’ ti ngam’u le vang jaa umlheh uvinte.
Politics a dinmun phajo neitheina ding’a aseiding lamkai aum’e. Hinla kumkhat sung’a khawmpi khatvei bouseh kinei zou ham hamji ahijieh in hiche khatvei thu kisei chu apanna le achuhna imacha um hihbeh inte. Kei geldan hiti mai mai chu ahibou’e. I-gam’u koi in asiemphat ding ahi tadem? Asiemphatna ding’a koi in thu asei di? A umlou leh angei-ngei bang’a i-chie uva hasiet’a sejo chan i-lhun’u ngai mai ding ahitai.
Hiche kikah lah’a chun ka gelkhoh kit mama thukhat hin phapuoh kit ing’e. Mobile/cell phone i-neina’u asod hihlai’e. Hinla i-nei vanglah’u leh ‘handset’ a chankang thei lheh’e. Company te’n ‘MINGOL’ eihin tinadi’u hochu eiho’n ‘CHANKANG’ iti uve. Company iti uvin, adihtah’a chu ‘Service Provider’ ahiuve. Lamka le mun dang dang’a Aircel/Airtel adg. ‘centre’ itiho’u khu ‘Franchise’ joh ahiye. Kasei leh ka innsung mite khat in dih asalheh’e. I-lodohsa sum’a chozou zong akihilou vang in chate’n handset chankang adei’u hi agel khiel lheh uve. Phatah in gel’u leh choi zong choi ngam pouvinte. Handset kichoh pieh, top-up ei mopuohna hikit, jachad umtah ahilam ahedoh pouve. Dih asalheh jieng’e. I-khangthah ho uvin dih sakitlou’u, jachad um zong sakitlou’u. Hiche ho zong chu ahilding mi aum in, hin seisao vanglah ing’e.
A buoi um ma-ma i-khangthahho’u lah’a thuhilna ding phad tam neipen chu school ho ahiuve. Houbung lamkaiho sang in school ho’n khangthah hotoh kivopna ding le kihoulimna ding phad anei tamjo uve. School’ah hiche tobang thu ho’a hin chate educated kihisah leh dei aum lheh’e. Asei’a kisei vanglah, ‘chapang curfew’ nei bang poimo salou mi tamtah i-umkit uve. ‘Eima chate chieh kivetkol leuhen chapang curfew angaipoi’ ti ngaidan ahadjoh laitah in ngaidan seiding in khatvei sol in kana um’e. Keima geldan in zong ‘eima chate chieh kivetkol thei leuhen’ ngailou ding bang in kagel thou’e. Ahinla hiti hin kanaseiye: eima chate chieh kivetkol bouseh in aki chai theipoi, ka chate kholaiya poddoh lou ding in kahil in, inn’ah aum uvin, alawiho’u ahung vah uvin, aki houlim uvin, aki chiem uvin, innsung asuthang uvin, mi cha chula hung vah hih in tithei hilou, ka chate ka vadoh sahlou phad leh alawiho, anu le pate’n vahdoh lou ding’a ana hillou jieh uvin ahi theipoi. Ipi ilodi’u hitam? Pilhing curfew zong ki koi ngapsah leh ipi atidem?
Ahileh ipi iseidi’u hitam? Houbung in mikhat sum muna akuon’a som’a khat alah hi ‘lion’s share’ ahitai. Hiche’a lung lhailou’a ‘missionary box, numei bituh, khanglai bituh, building fund, chapangho talent adg. ititi nahlai’u, ipi tiding? Innsung khat’a lhalo nei mipa bouseh hikit nalai! Annchang amichan chieh’a ding’a khut-sip kisipdoh kit hinalai. Houbung in hibangse’a sum adei/angailud ahileh nampi lamkai holeh politician ho’n ipiti avetlel da mong mong diu hitam? Na ngaituo khah mong mong’em? Houbung lamkaiho hiti tobang ahi’u leh thudih ipiti asei ngamdi’u? Hiche logic akuon’a kagelji tieng leh nampi lamkaiho leh politician ho’n sum anehguh uva, avetlel’u zong leh ahiding ma ahi ti’n kagel jieng’e. Houbung lamkaiho’n dem/thiemmo chan ngamlouna ding’a sum’a chohdohsa ana hikha maithei’u ahiye. Eiho lah’a Bible thu chie dih hah lheh inte. Sei tah tah ngai vehta.... natilou’u??
Source: www.zogam.com
Kimbawipa

Senlung Cave Expedition - LD May 2012


The Stone Hut/ Gamnom caves: Songbuh cave is located towards the south western side of the Sajik Tampa, at a distance of ...................Kms. On reaching the spot we came to know that this cave was explore and excavated on the 23 May, 1983 and again in February, 1911 by the Anthropology department of the DM College and the students of the Manipur University. The team had collected about 216 tools perhaps belonging to the Palaeolithic culture. NJK Singh opines it to be the oldest and biggest rock shelter in the world and give tentative date between 2,00,000-50000 BCE.   The earlier visitor/explorer gives the name as Gamnom Cave.   While interacting with the people of Gamnom village, we came to know that another name of this cave is Songbuh (Hut cave).  The sound ‘Songbuh’ in local language express the structure of this cave.  Literally, ‘song’ stood for Stone and ‘Buh’that of hut. It is a simple rock-hut situated on a simple stream and the roof is of a single stone slab. A simple stream on its roof forms a simple waterfall across the cave. It can accommodate more than 40 (forty ) individuals. Perhaps, this cave would also serve as a hiding place in the event of Inter village conflict during the pre-colonials times. This we can projects based on the local traditions. In fact the Kukis hide their womenfolk and children during tense and all the able men go for war or raids.  Earlier explorer, particularly, NJK Singh, claims this cave to be the abode of Palaeolithic Men, the oldest known human culture and civilization established  based on the type of  tools and artefacts available. He give a tentative date between 2, 00,000- 50,000 BCE. This time frame falls within the time frame for Palaeolithic culture given by anthropologist and archaeologist. If his claims hold ground than the Manipur’s South could be included among the Palaeolithic cultures of the world and can be one of the centre from where mankind move to different direction. The Kukis folklore and oral traditions recorded give a description of the cave their ancestors had left. J. Shakespear informed us that all of them narrated cave origin version in different forms throughout the hills that separated the valley of the Burma and the Bengal. This Stone hut/ Gamnom cave can also be one of the caves as the accounts of the Aimol tribe mention Khurpui/Khurpi, meaning big cave. Perhaps, their ancestors have recorded in their memory, the big cave and neglect smaller ones. But we cannot ignore this cave as the earlier excavations and exploration clearly shown stone tools contemporary to the Palaeolithic culture established on the typology of stone tools.
Haosapu Cave/Sohlumol/Senlung caves: The people who inhabit this region call this cave by different names. There are people who give the name of this cave as sohlumol cave, after the name of forest goose berry growing in plenty in the surrounding areas.  This cave attracts and drew the attention of all the members as there was a rumour that it is a virgin cave. A single member of the team did not like to stay back even though our vehicles could not proceed from the Aigijang village. Because it was at Aigijang we discover another name of this cave as Senlung, which remind us in a fresher manner, about Sinlung cave origin theory  established by many scholars and writer though some of them pointed out to be somewhere in China without any identification and proved.  In the course of our interaction with the local people we were informed that this cave has many parts. A version of the local people who inhabit this reasons claims that this cave has a tunnel and if we enter at 11.am in the morning we get out in another area, on the source of Kana River. But his claims thus not appear in the reports of earlier explorer. This cave too was explored by anthropologist earlier.  The floor of these caves is filled with a mixture of the excreta of bats and soil.   But their reports are not perfect in the sense that local terms and terminology got suppressed in the hands of some valley terminologies. Because the reporter has to use the terms he can comprehend.  On reaching the spot at around 3.Pm on the 23rd February, the spot itself reminds us the cave origin account handed down by the Kukis of Manipur. The oral traditions of the Kukis of Manipur mention Gulheopi( python), humpi(tigers) and other wild animals. We are not a geographer and life science back ground. But some animals’ probably tiger had left this cave on hearing our footsteps and noise. Some of our advance team members have seen the fled of tigers from this place. The surrounding areas also proved the remains of deer, tiger, bats, birds etc. This reminds us the food chains of animals.  The account handed down by the descendants of Shonthu and his team tally with the cave structure of Haosapu cave or Senlung to some extend- at least the presence of wild beast and caverns if proved. The accounts of the Kukis can be reproduced here for retrospection and review. “ One day their king’s brother was hunting hedgehogs, (in the subterranean world in which they then lived), when his dog, in pursuit of one of them, entered a cavern, and he, waiting its return, remained at the mouth. After the lapse of some time, the dog not having returned, its master determined to go in and see what had come of it. The dog he did not find, but, observing its tracks and following them, he found himself suddenly on the surface of the earth. The scene presented to his view both pleased and astonished him. Returning to his brother, he related his adventure, and counselled him to ascend with his village to the new country. To this the king agreed, and, having made their arrangements, they started on their journey. They had arrived near the surface when they perceived a large serpent in the way, which stopped their further progress, and they also saw that the orifice by which they were to emerge had over it a great stone, kept up merely by the support a bird gave to it with its legs...”   This accounts once again reminds us the Sinlung theory of cave origin. Among the Kukis Sin means to close and Lung means stone. When we said Salung it means stone that possess spirits. Sa stood for animals and lung stood for stone that possess spirits.  Thus, Sinlung is the terms directly related with cave. In the Lushai hills and in the south west extreme part of Manipur it is again called Chienlungh which seems to be the term derived from the word Sinlung. Literally, the later term would means the one that is memorised or by heart. It is again related to cave even if it has another meaning other than Sinlung.
The Phuikon Haosapi Caves: It is the last caves we have visited during our expedition which last for three days. It is located towards the eastern side of Sajik Tampak and is within the territory of Lhangnom village (a newly established village). This single rock has three caves. Our team member wrote Gate No. I, 2 and 3.  Though it is the nearest cave from Imphal, we visit on the last day, while returning from Aishi village, near the 35th Assam Rifle post on the 24th February 2012. We proceed by two Boleros and a Maruti gypsy. The area seems to be a thickly forest once upon a time but due to exploitation of trees for charcoal and firewood, it become barren. We park our vehicles at Lhangnom village, and proceed towards this cave on foot. It was an interesting trip. Just before reaching the cave, we have seen, a very lengthy hut of about 200-250 feet long (cattle sheds). Perhaps, cattle breeding become a part of economic activity at least to few household or the chief rented it out part of his land to the Nepalis who practised cattle breeding in a large scale in Manipur. Towards, the north east of the cattle huts, several mounds like can be seen. The local people informed us that these are the graves or cemetery of the spirits who also took abode in these territories. To our expectation there are some disturbances on the surface possibly from inside. Interestingly it looks like a modern cemetery or graveyards. This is the cave that NJK Singh and his team recorded it as Phuikon Haosabee cave. The local people who lived here now said that in the remote past people address this cave as Haosapu and due to untold misery and suffering, out of helpless, the people address it as Haosapi. Our informer Nagamlen, existing chief of Lhangnom, claims that after changing the name from Haosapu to Haosapi the misery of the people heavily came down. This cave is a solid rocky hillock. It has three entrances and seems to be a very old cave. The eastern part of the cave is a vertical rock wall. The position of the caves here is in triangular. The upper part of the base entrance resembles that of the sloping part and peak of the traditional house. The floor of these caves is filled with a mixture of the excreta of bats and soil.  T.H. Lewin recorded the account furnished to him by the Bunjogi tribe (allied clans people who inhabit the Lushai Hills (now Mizoram. Their accounts pointed out that the cave where their ancestors had originated is located only in the southern part of the Lushai Hills. He also personally visited the site and gives a brief description of it. His recorded version is reproduced here for further study and analysis.
“Formerly our ancestors came out of a cave in the earth, and we had one great Chief, named Tlandrok-pah. He it was who first domesticated the guyal (tame bison); he was so powerful that he married God’s daughter. There were great festivities at the marriage, and Tlan-drok-pah made God a present of a famous gun that he had. You can still hear the gun; the thunder is the sound of it. At the marriage, our Chief called all the animals to help to cut a road through the jungle, to God’s house, and they all gladly gave assistance to bring home the bride,-all save the sloth (the h•ildq monkey is his grandson) and the earth-worm; and on this account they were cursed, and cannot look on the sun without dying. The cave whence man first came out is in the Lhoosai country close to Vanhuilen’s village, of the Bur-daiya tribe; it can be seen to this day, but no one can enter. If one listens outside, the deep notes of the gong and the sound of men’s voices can still be heard.” But contrast to propagation that the deep notes and sound can be heard when Lewin visited the site he did not hear any sound. Whatever it may be our concerned for this cave origin theory is about the location. The Anal tell the following tale: - “Once the whole earth was flooded, and the entire human race, except one man and one woman, were drowned. This couple took refuge in a high tree which stood near a large pond, the water of which was as clear as the eye of a crow. They spent an anxious night among the branches, and at daybreak they were surprised to find that they had been changed into a tiger and tigress. Pathian, the creator, seeing the sorrowful state of the world, sent a man and a woman from a cave to repopulate the earth; but this couple was afraid of the two tigers, and besought Pathian to grant them power to slay the beasts, which he granted, and they lived happily ever afterwards.”
Another folklore that is common to the Kuki communities is great darkness, dao sharpener and the legendary man Chura or Benglam. The pioneer explorers of this people were surprise to know that despite of their language variation and different location cave origins, darkness, dao sharpeners and the legendary man Benglam could be trace in a slightly manners.  The Kuki research Forum has many more caves to explore and visits. In the light of the caves visited by the Forum and reports made by the political agents and ethnographers we rule out the possibility of the cave describe in the folklore somewhere in China origins as speculated by some scholars and writers. This is because research needs authenticity and proved without which it has to be entirely subjectivity. So we do hope that different aspect of sources are in the lime light to proved that the location of cave in the Hilly regions of Manipur, Chin-Hills and also in the Lushai Hills. Etymological, religious literature, accounts of ethnographers, and oral versions of the native people accounts would surely help us in locating some of the caves describe in the oral traditions.
Dt. T. Letkhojam

Hiti leh - LD May 2012


Vannuoi leisiet hoilam’a ipiti kipei’a ipiti kitol hitantem, tu nikhuo hin eiho lah’ah satanic cult hatah in ahung gingdohta’n, lunggel akidang in, timul tho aum in, Manipur thinglhang gam, Kuki chate, 99% Christian kitite ipiti i-hi’u hitantem? Mi konkhat in satanic hi thilsuoh kidang ahi ati uvin, abang in thilsuoh kidang ahipoi, thilthah zong ahipoi, tahsanna’a i-lhahsam jieh’u ahi tiloi zong aum’e.
LD February issue a chun satan hou hin dalha guollhang khat thusim ina suodoh tauve. Hiche banzom ding chun facebook, mobile news, twitter ho’ah Kuki chate lah’a satan houho thu ahung gingdoh zap zap jiengta’n ahi. Churachandpur bep’a umdan’a i-na hed’u chu ana chal zing in, tuhin Sadar Hills lam zong suhkhah in aumta’n, chuleh Manipur bep hilou in Assam lam geiya zong gam alahguo uvin, lamkaiho hapanna jal in alud thei pouve tithu akijai.
Satan houho hin haosatna ding hihih zong leh sum-le-pai kimanchahna kham anei zing thei uvin ahi. Chule khamna theiya lobho bailamtah in lheplhah in aum thei uvin ahi. Hiche akuon’a i-mudoh’u chu satan houding’a hung kipedoh atamjo hohi nopsahna ding le tahsa ngaichadho suh bulhin theina ding’a lunggel anei’u hitei ding in ginchad aum’e. Tuni hin amaho thu i-ha sei nuomjo pouvin, ipiti pan i-lah uva ipiti i-doudaldi’u ham ti lampang joh i-seidoh nuomjo uve.
Gamthim gam chu eiho akuon’a gamla tah’a umdan’a i-nagel zing lai uvin eiho lah’ah ana umkhata’n ahi. Gamthim gam’a ding’a mitlhi luong’a i-tao tao kah uvin cha-le-nao tamtah gamthim gam’a ding in ana chiedoh tauve. Ahung kinungle kitna ding uva panla ding chun hing zing Pathien hou nang-le-kei mopuohna hilou ding ham? Hedphah louho’a ding’a bon ann-ngol’a, mitlhi luong’a i-tao ngapchad’u leh cha-le-nao alamvaiho’a ding’a panlah ding chu ipi asietna um intem? Lekhabu thieng in zong eima innsung mi ahitieng leh pan halahjo cheh ding’a eihil’u hilou ham?
Khosung’a guollhang chapang akisa chavai zep i-mu tieng’u leh kidahtho leh thedtho’a i-seisiet’u i-pailhah’u angaitai. Hiche hi Pathien in eiho bawl ding in aphalpoi. A lhagao’u huhhing’a aumtheina ding’a pan i-lah’u angaiye. Jesu Christa chu chonpha holding’a ahipuon, chonseho holding’a hung anahi khajo khel khel’e. Ama nungzui hochun Ama umcham azom angaiye. Ama umchan zom theina ding in chonse ho ngailud angaiye. Houbung lamkai chacha hotel’a mi seise hadpen’a i-panji’u hi Pa lungdei lam ana hikhel puonte.
Chapang chu achiena ding lampi’a phatah’a khoukhah ding ahi. Alungthim’a kikhumludsa khat chu mohseh in haimil jieng puonte. Pathien thu zong chapang lungthim sung’a phatah’a phulud pieh ahileh akhanlet changeiya asuhmil ding tahsan aumpoi. Innsung kitublou, nu-le-pa kinah zing na innsung, ju-le-sa in vai ahom zing na innsung, khamthei’a kibuolna innsung ho’a kuon in satan in pan alaji’n, a nungzui ding mi bailamtah in akimu zing theiye. Hou-inn dah gin sieh’a kikhom zing nang zong nahin lheplhah khahji hilou’ong? Pathien thu kichiehtah’a jakhalouho chu ipiti alheplhahda ding ham?
Chapang lungthim sung’a muchu pha i-na tupieh’u hileh tuni hin eiho lah’a satan hou kiti thu hi gingdoh ding in tahsan aumpoi. Chuche gam, khache gam’a keiho mission in hou-inn hijad katungdoh tauve ti’a kipah-pah thei i-hi tapouve. Migam’a hou-inn i-ga tundoh zing lai uvin eiho hou-innho achim zong ana umtai. Eiho lah’a satan hou thu kipha puoh zing thei nalaiya migam’a Pathien thu i-gasei sei’u chu adihthei nadem? Eima mit’a inn-kam kimulou’a mi mit’a buoh-hal um kilahdoh ding’a seite chutoh ikibah khahdi’u tijad aum’e. Hiche chu ahilouna ding in eiho lah’a Pathien ngailudna thu hi thezal thah kit’u hitin, kum 100 val Pathien housa hizongleu hen tuthah’a satan in gaasuo ding beiya eihin koikit masang uvin Pathien thu’ah kitulud kitjo’u hite. Anuoi’a hin lunggel phabep kahin tahlang’e:
Sunday School
Eiho’a ding in Sunday School hi school poimotah khat anahi’n, tu’n zong ahi’n, hizong hizing nalai ding ahi. Chapang khuo helou khat alungthim sung’a Pathien thu muchi bang’a tulud piehna ding mun ahijieh in gelkhoh tin-ten angaiye. Hiche lai mun’a kuon’a hung seilien’a, Beginner akuon’a Senior changei phatah’a hin chaiho chu hoilai mun hizong leh akailouho toh kikhiehna aum zing teiyin ahi. Alungthim sung uva imacha umlou tobang ahi nalai uvin, Pathien thu’a hilchahna ahung umthei tieng leh atamjo lamvai tapuonte. Hiche jieh chun hiche lai mun’a chapangho Pathien thuhil ding hi mi zouse moh lah-lah jieng thei hipuonte. Chapang alungludna lamtah’a puithei mi, hiche alungludna’u toh kituoh’a Pathien thu hiltheimi ahiding deisah ahi. Chule lekha thiem’a chapangho lunggel itobang ahiding hethei miho hileh deisah aum diehset’e. Sunday school a bou Bible kichoi’a adang’a adu-du ne, adu-du dawn, anop nop bawl hovang chapangho’n zong vetton thei pouvinte. Hiche tobang mihilho chapang chu nikhuo khat leh thase intin, amihilpa nung ahin zuikhah jieng thei ahi.
Chule chapang in Sunday School a lekha asim ding zong phatah’a guon pieh angaiye. David kelnguoi chinho chu apoimo poi tina hilou in Christian doctrine hojoh aneo akuon’a hilding chu phajo ding in ginchad ahi. Aneo akuon’a phatah’a kihil hochun i-bawl’a meilhei nungah guollhang ho akichenpidi’u ham? Gampam’a um’u zong leh tahsanna toh umkhom zing ding uvin tahsan ahi. Hindu hokhu chapang chakhat in zong phatah in milim kisiemthu lim khu ajabawl thei uve. Amaho milim siem hou ahiuve ti’a amaho chonna zouse thed ding ahi jieng poi. Aphalai lai kilahdoh ding ngai kasai. Hahsatna le genthei nikhuo’a juphung saphung bel ngailou’a Pathien kom’a mi akituhlud jieng theina ding lampi hung piengdoh khajo molou ding ahi. Chapang in thusim angai nuom nai ti’a thusim bouseh hil-hil jieng chu aphapen hikhel lou maithei ahiye. Thusim tamtah ahedsang’a thusim khat akuon’a ipi zildoh anei’em ti lamjoh kiha gelkhoh joleh ti kiguo ihiuve.
Innsung maicham
Mihiem’a ding’a ima zouse tobang ahung kipatdohna chu innsung anahiji’e. Innsung chieh chieh hizong leh maicham siem le siemlou innsung in kikhiehna aneikit in ahi. Maicham siem chieh chieh hizong leh maicham kisiemdan in natoh aneiyin, atohdoh achuom chieh ahikit’e. Minu-le-mipa tamtah in innsung maicham hi chate phona ding, lunggel nopmo zouse seidohna ding in i-mang jiuvin, hiche hin thilpha lam sang in thilse lam joh aha tohdohjo’e. Chule chapang in innsung maicham siem sieh’a kipho ahin chimchah tieng leh innsung maicham’a kuon’a gamlad ding ahin ngaituo panding ahitai. Hiche chu thilse achung’a lhung ding kipatna anahikha kitji’n ahi. Hiche sang’a chu innsung maicham chu Pathien thu’a kihilna’a manchah’a, chule Pathien in innsung’a phatthei buohna ahin lhunsahho aneo hitaleh alien hitaleh kipathuseina le Pathien thangvahna’a manchah joh ding deisah ahi.
Mibang khat in innsung maicham asiem tieng leh innsung mi khatpen pen chung’a alungnopmona zouse phuondohna in aneiji’n, hiche chu hilou ding ahi. Pathien kilepna’a manlou ding ahi. Chate’n innsung maicham siem ding atijad sang uva athanoppi theina ding uva puihuoi tei ding aki phamo tai.
Houbung lam’ah
Eiho’a ding in ijad kisei zong leh kiloikhomna lah’a aphapen chu houbung kiloikhomna hi ahi. Bible thiem zong tamtah i-nei tauvin, hinla vangsiet umtah in aloi loi’a kikhenna ana umkhah tah jieh in houbung zong phachuompi i-neidoh tauvin, amin i-sim zong leh heddoh lou ding tamtah aumtai. Hithei henlang khosung khat’a hin ahoichepen hizong leh houbung khat bouseh umthei leh dei aum lheh jieng’e. Ajieh chu khosung’a houbung tamtah aumna mun’ah khosung mi zouse aki kihetuo zoupuon, eima houbung mi akiha hedjoji’e. Hiche kihedtuona chun ase hileh apha hileh khat chung’a lhung ho heddohna thei ahin siemdohji’e. Houbung ahad le hadlou chu thuchuom ahita’n, Pathien thu’a kiloikhomna khat ahijieh in mitin in ama ama houbung gelkhohna aneisuoh keiye. Jukham’a achavai pen ti’a mi’n aseiji ho’u zong amin umna houbung mi’n adem pieh leh akikhom zing hosang in ana ponajoji’n ahi. Hiche hi houbung lamkaiho’n chance lahna’a neiya, achavaiya mi’n aseiho siemphatna ding’a manthei ahiye. Eima kisiemphatna ding’a midang dem ding tina vang ahipoi.
Tamtah vei i-sei tauvin, khatvei toh’o.... i-seikit’u. Houbung atamjo’n gampam’ah missionary i-koi uvin, amaho’a ding in sum i-dong uvin, taona i-mang uvin, ann i-ngol uvin, khatcha aphapoi katipoi, aphasuoh keiye. Ahinla gamlatah’a hedkhahlou behho hatah’a i-gelkhoh zing lai uva eiho angsung’a cha-le-nao tamtah satan nungzui ding’a ana kipiehdoh hi akhoh tangeiye. Eimaho’a ding in zong taopan taute. Ann zong ngol in taona mang tauhite. Delphah ding’a aumped uva hi delloi ding ahiye. Delphah lou nung’a kaa chu aphatchuomna umlou ding ahitai.
Pathien thuseiho’n mi’n amatdoh theilou ding thugil tamtah zong asei thei uve. Numei chapang hedlou ding’a thusei loi zong ina umkit jiuvin akhoh lheh’e. Thu kisei chu aneopen apat alienpen changeiyin ahedthiem thei ding thu sei i-lhasam nalai uve. Hiche zong hi bawl khiel khat ahitai. America context a thu sei khel khel angaipoi. Eiho society, eiho khosung le vengsung context in thu seiji leuhen gam-le-nam ngailudna zong chapang lungthim’ah piengdoh thei inte ti’n kagel’e.
Chule koikhuo hizong leh houbung lamkaiho’n khosung’a ju-ne sa-neho mi chavai iti uva i-dem zing’u ngah phad ahitai. Eiho’a hosang’a gamthim gam’a hed khahlouho chu ana chavaijo maithei’u ahiye. Midang gelkhohna ding in eiho iki gelkhoh masat’u angaiye. A innsungmi gelkhohna neitheilou khat in gamthim gam iti-ti’u chu aphatchuomna aumkhel nadem? Gamthim gam gellou ding tina ahipuon, i-gel masang uva eiho kigelkhoh masat ding ti ahijoi.
Hoilai mun hizong leh satan houho matdoh ahi’u leh voh in aum jiuvin ahi. Amahohi voh’a phachuom ding ahi tapouve. Abangkhat dieh dieh chu mi’n avohna maha ho zong mit’a muthei ding in adamdoh pai pai jieng’e atiuve. Amaho’n alelpen uva asei’u chu lhagao chemjam ahiye. Chule hiche hi azong atija pen uve. Hinla mikhat chun ama’a imacha umlou hiel’a Pathien thu aseipieh leh anuoise zep uve zong akiti. Lhagao’a hinna dihtah neiho’n phatah’a counselling aneidi’u akiphamo’n, chule angaicha lheh uve. Aphadsieh in satan in atuhchah zing dieh pouve. Alhakang kuom aum in, mihiem lunggel aneithei tieng’u leh akisih thei lheh uvin, hinla lhagao phalou in ahin matkit tieng’u leh amaho nop-le-daa kibang in angaima ahikitji tauve. Hiche lhagao phalou chun adalhah theina ding uva jeb chu aphatchuomna umlou ahiye.
Pastor khat in satan hou atiho’u khat phad sodtah aboipi in, ama’n aseina’ah “lhagao phalou in ahin matding tieng leh tijadna aneiji’n, ahin mat phad le chun amasung’a midang cheng bang in imacha khohsahna aneiji tapoi. Hinla hiche lhagao phalou chu taona bouseh in adaldoh theiyin, tunzong ama adamtai” ti’n aseiye. Taona bouseh in ajoding ahijieh in kivoh voh chu aphatchuomna umding ahi tapoi. Houbung pumpi’n zong taopieh jieng thei ahiye. Mi tamtah lah’a mikhat taona beh chu Pa’n ana santhei ahiye.
Mimal hinkhuo’ah
Eima hinkhuo chu eima’n i-kiven thiem angaiye. Suhkhiel tohkhiel aum tieng leh midang ngohji ding chu angaina dan in um zong leh adihpoi. Mihiem hin hinkhuo’a kisihna akinei tieng leh kisiemphatna ahung umtheiyin, kisih nung’a siem phat theilou zong aum’e. Avel vel’a kisih nung’a kisiemphatna aumlou leh kisihna asang cheh asang cheh in, achaina chu siemphat theilou ana hijita’n ahi.
Eima hinkhuo adamtheina ding’a bawl ding i-he uvin, i-hed’u i-bawllou tieng’u leh dammona i-nei jiuve. Hedlou mong mong’a natna hung lhung zong vang umkhat nante. Hinla atamjo vang vendoh thei ahisuoh keiye. Ama le ama ki control theilou mi chu khopi achimsa tobang ahi ti’n Lekhabu Thieng in eihil uve. Khopi achimsa chu apanna ding umlou ahidan i-hesuoh kei uve. Mihiem khat’a kipiengdoh ngal’a apanna umlou hiel’a thi jieng ding chu pamai behseh hilou ham? Alien hitah ta, aneo hitahta, panna khat beh neiding vang mitin in tup chieh angaiye. Hiche panna neitheina ding’a chun gentheina le hahsatna tamtah kimaituopi ding aum in ahi. Itobang hahsatna hung lhung zong leh lhulou hiel’a ding zoupa bou in lolhinna amu ding ahi. Mi tamtah lolhinna amu masang’a alung lhahdai khahji tah jieh uvin gellou lambeh’a akiheidohji tauve.
Lamchuom beh’a ana kiheidohho chu satan in bailamcha’n alhemlha theiye. Satan hou itiho’u zong atamjo khu phatah in research kibawl leh hiche jieh chu ana hikhel maithei ahiye. Chule mihiem in i-lungthim hi suhbuoi zing angaiye. Lungthim khat boipi neilou’a aum tieng leh satan in mun lientah aneijita’n ahi. Hiche mun-ong chu piehlou angaiye. Lekhasimho’n zong gunchutah in sim’u hen, natongho’n zong gunchutah in tong’u hen.
Tulaiya eiho’n lolhinna ding’a i-gel thupipen’u chu education itiuve. Ahi le hilou thuchuom ahita’n, education chu i-gel thupi pen’u ahitah zong leh athupipen’a i-gel bang uva chu thupitah’a toh muolsuo guot ding ahiye. Katina chu moh’a moh sim-sim hilou’a tahbeh mong’a simding iki deisah uve. Lekha phatah’a i-simdoh’u leh sum muna ahile hilou chu thuchuom ahikit in, i-hinkhuo’u hatah’a eihin siemdihdi’u tahsan aum’e. Ajiehchu se-le-pha i-hedtheina ban ahung lhung ding geldoh theina le mudoh theina zong i-neidi’u ahiye.
Achaina keiding in
Tahsanna’a hing ihiuvin, tahsanna’a i-khantou’u angaiye. Tu dinmun in eiho lah’a satan hou kiti ahung gingdoh in, hinla thilthah vang ahipoi. Tahsanna’a lhasam i-hi khah jieh uva lhepna’a i-na lhahlud khah’u hijo ding in tahsan aum’e. Adang zong hedbe hung umzing nalai inte. Mi koitobang hamkhat chu heddoh ahizong leh seisiet le dalbawl tholou’a taona’a anung delzui zing ding in laijon ikitiem uve. Pathien in gaasuo ding’a eihin deisah’u ahi’n, mikhat le ni i-taopiehna’u chu Pathien in asan leh eiho’a ding’a gaapha zong ana hikha molou ding ahi. Houbung lamkaiho ahi’n, khosung lamkaiho ahi’n, nam lamkaiho ahi’n, ipi lamkai hizong leh, hitobang hohi jeb le voh’a phading ahi pouvin, taona’a nungdel’a Pathien thu’a counselling phatah neipi ding ahijoi. Pathien ading in bawlmo aumpoi. Pathien siem ihiuvin, Pathien in i-lunggel’u zong eihin hei lamdang pieh thei’u ahiye. Satan ading’a thidingsa ho zong kisihna anei’u leh Pathien in angaidam tei ding tahsanlel aumpoi. Ngailudna bulhingsel’a eina ngailud’u ahi’n, tu’n zong eihin ngailu zing uvin, maban’a zong eihin ngailu zing nalai uvinte ti i-tahsan uve. Hichena ding chun ama lunglam’a chon angaiye. Ama lunglam’a Abraham achon jieh chun Pathien in Sodom le Gomorrah asuhmang kuon in mipha 50 apat’a 5 changei aum leh ti’n kinolou hiel in akhiehsuh zing’e. Pathien lungdei bang’a chon ihi’u leh satan houho’a ding in taona mangle’u hen amangthaisa hizongle’u Pathien in ahuhhing thei nalaiye. Ka laijon, satan houho’a ding in khatvei seh-seh hizong leh taona ana mang in’o.
Chingthiempa

EVM TAHSAN THEI HINAM? LD May 2012


Democracy iti tieng leh mipi thaneina iti leh achomkim lam in adihpen tobang in akilangdoh pai jieng theiye. Hinla ima zouse’a mipi’n tha anei leh aphatna sang’a asietna tamjo kit ding ahiye. Hiche jieh’a chu mipi’n amaho thakhel’a thusei ding le natong ding’a lamkai aki lhendohji’u ahiye. Mipi’n ama deibangtah’a vote alhah theilouna gamsung’a chun ‘democracy’ aum’e kiti thei puonte. Mipi’n ama deibangtah’a vote alhah theina chu athaneina ahipen maiye. India zong ‘democracy country’ ahitoh kilhon in gamsung’a mipi thakhel’a lamkai ding lhenna kum 5 dan sieh leh ana umji’n ahi. Mun zouse’ah aphad kibang khel hihzong leh kum 5 dan’a ama ama gam’a lamkai kilhenna ana umji ahiye. Hiche kilhenna chu sabte’n ‘election’ atiuve. Election umdol chu aguolzou pen phuondoh ahina chu ahipuon, aguollelho’n kalel mong-mong ahinai ti atahsan theidi’u leh apomtheina’u chun election hina aphuondoh joh ding ahijoi. Kitedna ahi’n, khat chu had’a had chu hadlou ding mong ahiye. Ahadpa chun ama bawltheina mong mong’a guol ajo ahi tichu ahadlou joh in apomthei angaiye. Zou-le-naal’a abawl jieh uva kalel ahi atithei’u leh election hina chu bulhung ngei-ngeilou ding ahiye. Mipi’n alhen ahijieh in ‘mipi’n keisang in ama adeijoi’ tichu ahadlouho’n apomthei’u angaiye. Apomdi’u dol ahijieh’a apom jiengdi’u ahipuon, pom ding’a lawm ahijieh’a apom’u angaijoi.
Chule mipi in zong athaneina ding’a daan ana umsa chu atahsan thei angaiye. Vote alhah chu apieh nu/pa ading’a kipemong ahi ti atahsan chet angaiye. India gamsung kivaipuohna daanbu lien’a Article 19(1)(a) na’a kipe dungjuiya mipi’n athaneina’u apuohdoh’u chu apuohdohna bang uva aum angaiyin ahi. Leisiet khantou toh kilhon in India in zong Electronic Voting Machine (EVM) ahin mangcha panta’n, hiche manchah ahitoh kilhon in mipi’n hoilam’a vote alhah’a, a vote lhah chu alhahna mun’ah ana umna dem ti kilonglou hiel in atahsan ngam mong nadiuvem?
EVM mangcha’a vote lhahna hi achiesa 1982 kum chun assembly election ah India in state phabep’ah apatepna’n ana mangcha masapen uve. Kerela gamsung’a um Parur constituency zong EVM mangcha lah’a khat anahi’e. Polling station 84 umlah’a polling station 50’ah EVM ana mang uvin ahi. 2004 kum’a general election achun India in ballot paper ana sumang in, mun zouse’ah EVM ahin mangcha pantai. Hiche akuon chun assembly election ho’a zong ahin mangcha pan kittai.
Representation of People (RP) Act, 1951 in EVM manding ana phatsahlou jieh in Supreme Court of India in 1984 kum chun India gamsung’a EVM kiman ding ana jahda’e. 1989 kum in RP Act, 1951, Section 61A chu ana thahsiem uvin, constituency khat, ahilou khat sang’a tamjo ballot paper manchah thei ahilouna munho’a EVM manthei ding, adang’a vang phal hidiehlou ding ti’n ana khel lamdang kit uvin ahi. Ahinla RP Act, 1951 toh kikal in India in 2004 le 2009 chun India gamsung pumpi’ah EVM ahin mangcha panta’n ahi. Election Commission of India in EVM manna thei ding munho aphuondoh masat’a, hiche munho’a bou chu EVM manchah thei hiding ti anahiye. Tuchung Manipur a zong chu ECI in ana phuondoh ahikhel nadem ti aki hetapoi. 
India gamsung pumpi’a EVM manchah ahitheina ding’a Central akuon’a Congress in thulhuhna ana siem jieh in hatah in opposition, BJP le anungzui ho’a kuon in demna sangtah ana tuoh uvin ahi. Congress in guoljona achan zing hi EVM hacked bawl ding’a Sonia Gandhi in mi agoi jieh ahi ti’n demna nasatah ana tuoh in ahi. Sonia Gandhi in EVM toh kisaiya minsietna ahin neina chu Bangladesh akuon’a Bangladesh Awami League (BAL) ho’n election a aguoljo theina ding uva Indian hackers, Sonia Gandhi in agoiho toh kihouna anei’u heddoh ahung hi akuon in hatah in ahung minse khata’n ahi. Indian hacker ho’n BAL te’n 88% a guoljona anei theina ding uvin USD 1 billion ana ngeh uvin, hinla BAL in USD 400 million ding in agol uvin, ana noppieh uvin ahi. BAL in Indian hacker ho akihoupi’u hi 2014 election ading ahi’n, agelbang uva achielhah thei’u leh guoljona sangtah ahin mudi’u ahiye. Hinla vangsiet umtah in athu ahung gingdoh khata’n, deibang’a achielhah thei ding vang tahsan aum tapoi.  
EVM kiman jieh’a election thiengthou tah’a umthei ding kitihi thuzou ahida’n computer scientist ho’n ana phuongdoh uvin ahi. Internet website www.crazyengineers.com te’n Mr. Hari. K Prasad, Managing Director of NetIndia Group Of Companies interview ana neina uva chun Prasad in bailamtah’a EVM hacked kibawl thei ahida’n ana seidoh in ahi. Chule amaho company tahngel in Andhra Pradesh sung’a 2009 election a chu EVM hack ana bawl’u ahida’n zong aseidoh’e. Prasad in EVM bailamtah’a hack bawlthei ahida’n phatah in aseidoh in, ahedbe nuomho’n www.indiaevm.org a zong vetthei hiding ahi. 
EVM akiman leh vote kilhaho zong akilhah louna mun lhung thei ahida’n i-hedthiem theina ding uvin anuoiya hin point 10 ahung kitahlang in, banneicha’n ana ve patep mong mong’u hite:
1. Vannuoi in EVM adei tapoi
India in aman EVM hi Direct Recording Electronic (DRE) voting machine ahiye. Vote akilhah zouse chu ana chintub jieng ahi. Hiche EVM hi vannuoi gam tamtah in ana dei tapouvin ahi. Germany, Netherland, Ireland chule adang dangho’n zong ana mang uvin, hinla aphatlouna aheddoh’u toh kilhon in amang tapouve. US in vang paper back up jaona’n amang nalaiye. 
UK, France, Japan le Singapore ho’n zong ballot paper joh adeilhenjo tauve. India in amanhi paper back up zong umlou, manding’a lomlou beh khat vang chu ahitai. ATM a sum i-lahdoh leh na account apat sum hijad akiladoh in, hijad aum nalaiye ti’a lekhapeh khat hung chomdoh tobang khu aumding doltah ahi’n, hinla aumpoi. 
2. EVM hi daan toh akituoh poi.
Mikhat ading’a ama fundamental right tongkha’a gel ahijieh in EVM India in amahi daan toh akituohpoi ti’n daan thiemho’n asei uve. Ajiehchu mikhat in vote alhah thei ding chu ama thaneina ahi’n, hiche chungchuon’a chun a vote lhah ding dan zong ama thaneina ahikit nalaiye. Ajieh chun Right to Freedom of Expression, Article 19(1)(a) a kisun ahi’n, hiche dungjuiya chu India khuo le tui hina nei khat chun ama deilhenna’a vote alhah theina ding chu akilhen thei ahiye. I-seisa bang uvin EVM hi manding’a zong phal ana hipoi. Hinla Congress government in gamsung pumpi’a manchah thei ding’a ahin guon’u hin RP Act, 1951 atongkha lheh’e.
3. EVM software tahsan thei ahipoi
EVM zouse hi source code beiya chatloh thei aumpuon ahi. India a kimangcha EVM hohi BEL le ECIL teni’n asiem ahi’n, kidangtah in foreign company ni Microchip (USA) le Renesas (Japan) kom’ah hiche software programme chu ana pedoh uvin ahi. EVM a kimangcha micro controller siemdohna ding’a ana piehdoh’u ahi’n, hiche chu BEL le ECIL in zong asiemthei ahi’n, hinla ana pedoh khel-khel uve. Hiche chung chuon’a chun Microchip le Renesas in software code jaona’a micro controller fuse ahin siemdoh zou uva Indian company teni kom’a ahin nung thot’u chu BEL le ECIL in avet vang uvin amaho code chu amudoh thei tapouve. Chule hiche software foreign company teni kom’a ana piehdoh’u chu ECI khut’ah ana pekha pouvin ahi. Hiche jieh chun hatah in BEL le ECIL in zong minsietna ana tuoh lhon in, hichan’a chingthei zoulou company teni ipiti tuni changeiya ding zing lhon ahidem ti’n mitamtah in tod nopna’n anei tauvin ahi. Hedkhiel jieh ahidem, ahilou leh hedthu’a kibawl hintem?
4. EVM hardware tahsan thei ahipoi
EVM a vote kilhah heikoi ahitheina hi software bouseh ahipuon, hardware akuon in zong abawl theiye. University of Michigan a Computer Science professor Dr. Alex Halderman in aseina’ah “West gamho’a EVM kimang hokhu hardware bailamtah’a khelthei ahipoi. Software mangcha lou in koima’n a attack theipoi” ati’n ahi. India a kimangho vang hi a hardware zong bailamtah le manlhomcha’a khel jieng thei jiengseh ahiuve. Micro controller umna motherboard jieng zong khel thei ahiye. EVM i-hin man uva kuon tuni geiyin India gamsung’ah EVM software le hardware kimanchahdan audit khatvei jieng zong akibawl kha hihlaiye. I-hamti’a ana kikhelkha aum tah zong leh heddoh hitalou ding ahitai. Hiche ho heddoh ahitheina ding’a chu asiemdoh company ho’n phatah’a avetlhah uva, amaho’n apiehse’u chu kimangcha hinam ti avet’u ngai ahi’n, hinla hiche chu aum kha hih laiye. Ahung umding zong tahsan aum diehpoi. Bangalore a software firm minthang tah SecureSpin ho jaona in ‘Authentication Unit’ khat sum-le-pai tamtah seng in 2006 kum chun siemdoh in ana um in, ahinla apoimo ding phad tah in Election Commission in ana suhai kit’e. 
5. Hack thei ahiye
Election result deibangtah’a suodoh sah ahitheina dingin polling masang le polling zou in hacking abawl thei in ahi. Mikhat in vote alhah chu EVM sung’a um Control Unit ah EEPROM kiti chini aum in, hiche EEPROM teni chun ana melchihji’n ahi. Pamlam akuon in EEPROM teni chu control thei ana hikit khel khel’e. Chule hack bawl theina lampi adang khat kit chu ahileh, EVM a Control Unit display section achun chip akhel theiyin ahi. Hiche chip chu Dk. 1000 sang’a lhomjo’a bailamtah’a khel jieng thei ahiye. Mobile phone a memory card a laa iki thun tobang ahibou’e. Polling ni’a EVM sung’a um chip chu alahdoh uva, vote akisimsa umna chip chu abullud’u leh hijieng ding ahiye. 
6. Asung’a natongho
Ballot paper ahilai chun bomsung’a lekha umho lahdoh’a sim jieng thei ahi’n, asung’a natong ding zong mi chuti tah tam angaipoi. Hinla EVM technology ahung lud toh kilhon in asung’a natong ding chu mi tamtah angaichata’n, chule amaho chu thepna nei jiengseh ahi’u angai kittai. Kolgam dieh dieh’ah asung’a natongho’n Dk. 5 Crore assembly constituency khat’a ding in athum jiuve akiti. Hiche asung’a natong kitiho hi BEL le ECIL chule foreign company abullam’a i-minphahho’u ahikitji’e. Foreigner ho diehset chun sum amu pou’u leh koi had zong leh khoh asahloudi’u ma ahiye. Agammiho’n bon sum kithum’a chu. 
7. Vote lhah kichai le vote sim kikah
Vote lhah chai ahitieng leh EVM zouse district headquarter ah puohlud ahiji’n, special room ti’n amin ajad jad asiem pieh uvin, hiche sung’a chun EVM koi ahiji’e. Abang in double lock, triple lock tizongle’u koima’n aphadsieh’a aga vetthei ahi tahlou jieh in tahsan umlheh leh akilawm’e. Hinla hiche phad sung’a zong hin boina mi mulou kah in siemthu thei in aumji’n ahi. Officials ho’n guhthim’a hiche phad sung’a hi EVM chip akhel lele thei’u ahiye. 
8. Vote of no confidence
EVM mangcha’a vote kilhah chu anavah lheh jieng’e. Hinla koimacha party in EVM adei pouve. BJP le akai jatamho’n hatah in EVM adem uvin, tahsan umlou ahida’n aphuongdoh zing uvin ahi. State assembly election ho’a zong opposition bench a tou pen pen in EVM ruling ho’n manipulate abawl’u ahi atizing uvin ahi. 2009 Lok Sabha a Congress in guoljona ananei jieng vang in Orissa a chu EVM manipulate kibawl jieh’a Congress hadlou ahi ana tikit thou uve. Mitamtah in Congress in EVM adeilheh dan’a agel vang in adei dieh poi iti thei uve. Ruling ho’n adei uvin, adangho’n adeiji pouve kiti leh bailam pen inte. Ahadlou joh joh in EVM angoh zing ahijieh in EVM chung’ah tahsanna alhom lheh’e. State khat’a party khat in thu anei jieh’a EVM a control leh tha aneilouna state a chu midang in control abawl hipai ding’a aginmo jiengji’u ahi titheiyin aumdoh tai.
9. EC in technology helou
EC in EVM thu akiphah puoh chan leh technology lam’ah sangtah hedna nei aki umpoi atizing uvin ahi. Hiche jieh chun ahe mi aguoi zing’u angaiye. Tu’a ho hihen lang, achiesa’a ho hizong leh technology lam’a hedna nei aumlou jieh uvin committee khat siemdoh ahi’n, hiche chu tuhin Prof. PV Indiresan Chairman hina in aum’e. 
Expert committee siemdoh’a umho zong sit umlheh hile’u akilawm’e. University of Michigan a Computer Science a professor, Alex Halderman in aseina’ah 2006 kum’a New Delhi mun’a Democracy at Risk! Can we trust our EVMs kiti lekhabu thiensuona’a aseina’a chun expert committee ho report pieh chu kave in thu abuoi thei ding aumtai ti kahed jieh’a kahung jieng ahi ti’n aseiye. Hichan chu aseidoh thei tah leh aban seibe lou in zong i-hethei jieng tauve.
10. Tahsanna kivad
EC in EVM toh kisaiya mipi’n Supreme Court a thudoh abawlna ho’u adawnbut thei tapouve. Achuom chuom asei uvin, amaho zong akikal jiuvin ahi. Lok Sabha election Expert committee in EVM athah manding ativang’a alui aman teitei chu ipi jieh ahidem?EVM athah 4.48 lakh sum tamtah seng’a kichoho chu ipi ding’a UPA nuoiya um party ho hadna state ho’a kimanglou ahidem? Ipi atileh state in ama ama EVM akinei thei’u ahidem? Hiche dawnbutna ho tilou adang tamtah zong EC in adawnbut theilou jieh in achung’ah tahsanna avad lheh jieng’e.