Thursday, November 17, 2011

5th Miuzeeko Awards 2011

Khaile, Miuzeeko galdot kitta’u hite. Lasathiemho’n stage chung’a laa asah uva stage nuoiya i-laam zong vang anuom thou’e na...?? A lailang’a dongmate toh va-le-le zong anuomlou hidieh puonte. Aw nei zouse sendoh’a pen kitisan’a pen zong vang anopna ajadchuom’e. Nungah ahilou leh guollhang melhoi deu khat guhthim’a mitlha louhiel’a i-vet laitah’a eihin vetkhah chet khu nuom diehset inte. Olebah aki jahcha tam? I-deilhen pen in award ahin kisan’a iki chop zong anuomlou ahi diehpoi. Anopna vang ajadchuom jieng’e. Hiche nopna chu tukum December 14 leh Kanggui, Sadar Hills a umkit ding ahitai. Miuzeeko manna ding toh kisaiyin LD in Kanggui’a lamkaiho lekha ape’n, hiche thu kisut changeiyin dawnbutna akimu thei puon, eihin phalpiehdi’u iki nem uve.
LD simkhalou vote LD in angaisang puon, LD Miuzeeko Awards ahina toh kilhon in LD readers ho vote bouseh aki ngailu’e. Hiche jieh’a chu LD in sms voting achiepi nuom mong mong lou ahiye. Seisietna tamtah zong akimunai, hinla LD readers ho akuon’a seisietna ahilou jieh in huilah’a changvai kithe tobang bepseu in LD in agel’e. Akidang mama chu, miuzeeko kum 4 akibawlta’n, achiena lhuongpi zong LD readers ho’n a by-heart suoh tauve. Ahinla “Miuzeeko katha anuom in, ipiti kibawl ham kahepoi” hinti ti jieng mi tamtah aum’e, hiche hochu LD in angaisang poi.
Hiche thu hi The First Word a zong i-sun thou nauvin, haseida tau hite. Tukum’a lasa ding hohi LD in vote ala’n, mi 12 bouseh in laa eihin sah piehdi’u, vote a lhinglou hochu itobang in thiem zong leh LDMA 2011 a laa asahlou phot di’u hijieng ding dan ahiye. Kumdang’a bang in programme chielhah banlaitah in “ama zong artiste ahi’n, laa sah sah’u hite”, “kei zong laa neisah sah uvin” tiho vang umda taleh LDMA khantouna khat hiding in gel ahiye.
Tukum’a award hohi sponsore hin bawlho’n apiehdohna aneidi’u ahiye. Chule award hin sponsore ho LD in kipaman kipe ding ahiye. Kumdang chun award sponsore ho kipaman ana kipeji puon, LDMA Committee in phatah’a ahin gelkhom nung’a tukum akuon’a kipaman pieh ding ahin phatsah’u ahitai.
Aban’a hin vote piehna ding form akikoiye. Hiche form’a mi li min hung kisun lah’a hi nang in khat bouseh seh nahin lhendoh ding ahita. Hiche mi khat min hung kisunlah’a chu atam penpen i-hin lhendoh uva, ama chu a category toh kituoh’a award pieh hiding ahiye.
Lha masa chun Best Classic Singer le Best Music Video Album ading in vote online ah ana kibawl in, hizong leh ana lolhing zou tapoi. Eiho khang toh kituoh thei zeplou lai zong hintin, kumkit kit lam leh ol in ana thah pat kit maita’u hite. Hiche category teni’a ding hin nomination cum voting hipai pai jieng ding ahitai. Best Classic singer a ding in eimi lasathiem alui kheh kheh hobou vote peu hite. Chule Best Music Video Album ading hin LDMA 2010 in ahuop phahlou sese hung hikit inte. Album min hed zouse moh sut sut pou hite.
Hiche form hi 2011 Miuzeeko ading ahi’n, LDMA 2010 akuon’a hobou hisuoh keiding ahiye. Adihlou kisunkha aum leh abon’a reject hijieng ding ahitai. Khaile, na vote manlu tah chu na favourite star ading in ana khendoh piehta’n.

Category 1: Best Pop Singer
1. Maxxy Minthang
2. Thangcha Khongsai
3. Collin Paominthang Doungel
4. Alex Lalcha Kipgen

Best Gospel Singer
1. Lhingboi Singson
2. Lamneilhing Haokip
3. Hoineichong Touthang
4. Thiengnu

Best Upcoming Pop Singer
1. MK Lalboi
2. Mimin Lhanghal
3. Andy Mangboi Haokip
4. Love Joy

Best Upcoming Gospel Singer
1. Thienkim Baite
2. Letminjose
3. Priscilla
4. Jenny Touthang

Best Actor
1. Kakai Khongsai - Tuni’n lungsiet (Hai Priya 3)
2. Amin Baite - Gel ing’e (Nalungtup)
3. Letlienchung Lupho - Elle Rose (Hai Priya 3)
4. John Lalboi - Ihmumo toumo’n (Noplaini 1)

Best Actress
1. M Choihoi Haokip - Elle Rose (Hai Priya 3)
2. Reema Touthang - Gel ing’e (Nalungtup)
3. Sangpuii - Lily Boi (Hai Priya 3)
4. Levis Gangte - Puldou di’a neiphal ham (Friendship)

LD Song of the year
1. Lunglaiya - El Goulien (Hai Priya 3)
2. Ahsi Kibawm - Thangcha Khongsai (Nalungtup)
3. Puldou di’a neiphal ham - Marc Haokip (Friendship)
4. Na lungtup - Thangcha Khongsai (Nalungtup)

Best Music Video Album

Best Music Video Album (Gospel)

Best Classc Singer
Hiche Category hohi anuomchan in Rs. 3000/- apat achunglam pieh'a sponsore bawl thei ahiye. LD kithuopina ding'a sponsore bawl nuom aum leh hachangpa kipana hinte.

Thursday, October 20, 2011

Tuolphei Oldies Choir


Kukite thusim’a ana umkhalou hiel kum 80 vel mi chieh in Gospel Video Album abawl tolphei oldies choir kiti chu thiensuo ahitai. Kichoh in lang ana vemong mong tiem in, ipi geldoh nanei’em? Pu Limjadem Haokip (Choir leader 1951-1961), Nu LB Hatkholam (Choir leader 1962-1970), Pu Rev. Vumkhojam Haokip (Choir leader 1972-1983) 3 decades, kum 30 sung’a lamkaiho ahiuve. Choir member hochu: Nu Ngaijalhing - 80, Nu Niengkholhing - 79, Nu Vahjalam - 78, Nu Hatkholam - 78, Nu Ngaijavah - 78 le Nu Nemvei ahiuve. Amaho hi Nu Kikim le Jeff Akai in hatah in ana boipi uve.
Pu Limjadem Haokip in kum 50 zou peh’a athahbeh’a Oldies Choir ahin bawldoh thei hi Pu Bill Gaither Dr. Billy Graham Evangelist pa natoh tobang ahi’n, pachad alhing’e. Khangdong ahi lai uva Pakai avahchoi’u chu tehse ahinung geiiya aga asuodoh thei’u chu Pathien kithuopina ahi’n, kipapi aum uvin, pachad lhingtah ahiuve. Hiche jieh chun Pu Limjadem Haokip hi Englishte title kipiehdan hileh MR KUKI GOSPEL ti’a sahthei ahi.
Tolphei hi Haokip innsung’a Pu Telsingte khopi ahi. Junuom sanuom lawmpi lawm siel vannuoi leisiet hoilaiya um ham ticha zong hepha lou khop hiel’a nopsahna mun, non-christian khopi lienpen khat ahi’n, Pathien lhacha Pu (L) Evan Hemthang Lhungdim chu Pathien nganse ahijieh in 1946 akuon in Gospel alhangsam in, ahung lolhing peh in tu’n 100% Christian ahitai. Hiche jieh’a chu Tolphei khopi zong beita, chule Pu (L) Evan Hemthang Lhungdim zong Gospel lhangsapna mun’a alolhinna munpen ahijieh’a ama hed zingna ding’a hung kisiem zong ahi.
September nisim 17, 2011 nikhuo chun Pu Dr. Mangkhothang Lhungdim innmun’ah Pu S Haokip C-in-C Kuki National Organisation in video album chu thiensuona ana neiyin, chule Pu Rev. N. Lhungdim in Pathien hieng’ah taona mang in ana lhandoh’e.  Rev N. Lhungdim hi (L) Evan. Hemthang Lhungdim chapa 5 channa ahi. Kuki Christian Church Literature Secretary tohmun aneizing lai ahi.
Choir leader thumho’n Pakai vahchoilaa ana sahkhompi ho Nu Ngaijalhing - 80, Nu Niengkholhing - 79, Nu Vahjalam - 78, Nu Ngaijavah - 78, Nu Nemvei, Nu Kikim le Pu Jeff Akai, amaho cheng hung kithuokhom uva Pathien vahchoilaa chu kipahtah’a asah uva thinung changeiya choir member ding’a hung kipedoh ahi tauve. Pathien in atohna mun chieh uva vang lhing tah toh kilhonsah chieh tauhen. Tolphei Oldies Choir aumdoh jieh in Pathien thangvahna bulhing zing hen. Kum 50 choir member a hung pangho anunnuom ahiuve.
South District sung’ah khopi minthang thum aum’e. Suongpi, Luoikhai le Tolphei, hiche khopi thum holah’a gaasuo doh seithei pen chu Tolphei hi ahi. Songpi chu kum 50 masang chun abeita’n, kum 60 lhinkum tah in Kuki Christian Church lamkaiho’n ahin tungdoh kit uvin, tu’n Kukite maicham mun ding’a lhen ahi’n, suongphu zong abawl tauve. Luoikhai vang chu gam ningchong zep ahi jieh in aminthang doh thei tapuon, Tolphei hi tunvang abeita’n, ahin thiemzilna le lamchuom chuom’ah khopi thum holah’a seithei le gaanei tampen khat ahiye.
Tolphei khosung’a kuon’a gaa suodoh thei seithei lawm phabep hochu: MLA kadoh theiya Minister lhung zong aum in, Doctor kuki chapa zouse lah’a khat aumdohna ahi’n, IAS rank MSS Secretary lhung zong aum in, chule uniform a ISP lhung a chule Nagaland Secretariat a Deputy Secretary lhung zong aum’e. Government of Manipur nuoiya Sericulture a Superintendent lhung zong aum in, chule houbung’a Pastor 4 tobang aumdoh’e.
Tolphei akuon’a khothah kisiemdoh hochu: Dopkon, Mata Lambulane, Ngailoi, Lailampat, Joujang le adang dang aum’e. Hitiho zouse zong hi Tolphei khopi gaa bang’a seithei ahi. Pu Limjadem Haokip, choir leader jieng zong LP Teacher akuon’a High School Head Master a pension lhung ahi. Veute, Tolphei khopi iti vangphat hitam?
Mihiem hinkhuo achul bang’a khuo ho zong chulthei ahijieh in Suongpi abeiyin kum 50 zou peh in athah in ahung kisiemdoh theiye. Tolphei zong tu’n abeita’n, ahivang in chate tute khang’a khatvei tei chu hung kitungdoh thah kit ding ahiye. Luoikhai vang chu abang abang ahi zing in, khopel vang phabep asiemdohtai.
Hiche article sunpa Rev. Ngulkhongam Lhungdim zong hi Luoikhai khomun’a pieng ahi’n, 1946 kum’a Tolphei ana lhung ahijieh in ama hinkhuo hi aboncha’a Tolphei khuo’a hung kimang ahi. Neolai noplai sanakhang kiti zouse chu Tolpheiya ahin man ahi. Pathien pieh tohmun Pastor ahijieh in Tolphei Oldies Choir ho video album vangbuoh taona amang’e. Tolphei khuo chennop laitah chun phung thu chang thu aki seipuon, mi zouse chu phung khat bang’a kigel chieh’a kingailua min akizih tieng zong leh min bantah’a Christian kizih ahi.

KSO Silchar Press Release


Achiesa Lhalam 24, 2011 nikhuo’a KSO Silchar toukhomna’a kiphatsah bang in, hiche thuphuon hi ahung kineiyin ahi. Silchar khopi sung’a cheng Kuki chate kivaipuohna leh kivaihom dan akitub thei nadi’n KSO Silchar Branch in anuoiya hung kipe chenghi chiepi ding leh zui chieh ding’a phatsah ahi.
1. Khantou dungjuiya kihedtuona thei di’n KSO-Silchar in lhasieh thusuo khat neilou khoh akisa’n, hiche thusuo min ding in “PHOLVA” phatsah ahitai. Chule KSO Silchar Branch Publicity Wing in hiche thusuo ahin boipidi’n ngansena tha lhingsed akipe in ahi.
2. Silchar sung’a Kuki chate kivaihomna:
a. Silchar khopi sung’a Kuki chate’n lhagao lam’a kiloikhomna KWS leh tahsa lam kivaihomna ding in KSO akineiyin, Silchar a thiemzil hihen, natong hizong leh hiche kiloikhomna ho’a minkhum (Registration) akibol cheh diuva hedsah ahi. Hijieh chun Silchar khopi sung’a kiloikhomna hiche teni tilou adang umda phot hen ti’n phatsah ahi. I-hamti’a aumlou’a akhoh leh KWS & KSO hedpiehna’a siem ding in pha akisa’n ahi.
  b. Silchar sung’a cheng Kuki chate hi atamjo simlai jieng ahi’n, chuleh Government/Private natong phabep aum in ahi. KWS le KSO in malam’a tohguon lientah tampi akineiyin, hijieh chun Silchar pamlam akuon kiloikhom na dang dang ho’n simlai hihen natong hokom hizong leh kai-le-don (demand) ahung bawllou diuva phatsah ahitoh lhon in hiche tepna hi akineiyin ahi.
3.  KSO Silchar a minkhum (Registered Member) simlaiho kitilkhouna le machal theina ding in, lamchuom  chuom’a lolhinna neiho kipapina “Outstanding Awards” akiguong in ahi.
  a. Pu Chengjapao Doungel Meritorious Award:
Koi tobang thiemzilna lam’a lolhinna sangpen (Gold Medal) hinmu hodi’n “Pu Chengjapao Doungel Award” akiguong in ahi. Hiche hi KSO Silchar award adia asangpen ahi.
  b. Pu Ngulhao Thomsong Meritorious Award:
Hiche kipaman hi Ph.D, MBBS & Engineer (Professional Courses) lam’a lolhinna neiho dia kiguong ahi.
  c. Meritorious Award:
Hiche kipaman hi Class X apat Post Graduate chan’a First Class/Division a lolhinna nei zouse kipe ding ahi.
  d. Best Voluntary Service Award:
Hiche hi KWS leh KSO lamkaiho tailou, Silchar sung’a Kuki  chate koi hizong leh nam khohsahna le ngailudna neipenho dia kipaman ahi.
  Sd/-
Lunminthang Mate
General Secretary
Kuki Students’ Organisation
Silchar Branch

CHRISTIAN ETHICS/SOCIAL PRINCIPLES - Rev. N. Lhungdim




Christian hinkhuo’a kisim lhing louna thei hohi thil neocha cha bang’a i-gel vang uva aneo khat cha umlou, aboncha’a alien bang ahisuoh keiyin ahi. Veute kuwa, khaini, zarda, cigarette le ju hohi konkhat in aki banglou dan’a i-gel uva i-bawl’u ahi’n midang hochun kibangtah’a agelbeh jieng ahi. Hichun khat cha zong neh’a hoidohna umlou aseina ahi. Neh le dawn hi phatchuomna ding hobou neh’a dawn ding, midang gel lhing louna thei hochu Christian lamkaiho’n bawllou ding hilna ahi.
CHRISTIAN DISCIPLINE:-
1. LAMPI’A KILHON KHOM:-
Christian milhing khat chu achiena zouse chu aki simna hizing jieng ahi. Mitoh naki lhon khom tieng le chihtheina ding thuhil aum chieh’e. Naji nacha toh naki lhon khom chu adih ahi’n koima niel ding seisiet thei ding ahipoi. Hinla miji le micha chu mohseh’a naki lhon khompi zing lou ding chu apha hiding ahi. Ven, akilhon khom lou dingho aki lhon khom zing tieng le seiset le demna chu ama’n koima pieh lou’a aki lahlud jieh’a midang seisiet le taimo hinkhuo lhungji ahibou’e.
2. CHIBAI KIBAWL THU:-
Chibai hi Christian chonna bang’a seithei ahi. Christian khat le khat kingailud vetsahna chu kimutuo tieng leh chibai kibawlhi abul ahi. Ven, kihena’a ahivang’a chibai kibol theilou ho khu Christian lhasam bang’a kigel ahi. Kigel lhingna khat ahi jeh’a sign of Love chule sign of Trust bang’a kibawl ahi. Hinla christian lou hon Non-Christian ho vang pasal chu moh bawl thei jieng ahin, numei ahi tiengle vang gelzep angaiye. Culture kibang lou numeiho vang mohbol lou ding ahi.
3. THI NIKHUO’A THUSEI :-
Mi konkhat chu mithi nile thusei ding’a kigel loi aum’e. Thi nihi mi zouse thusei nikhuo ahipuon, na seilouna ding mun’a sei hin in. Koima’n seihih in nati louvang’a jachad umtah’a min nagelna ahi theiye. Houbungho’n ageltuoh chet uva asei ding lom akoi cheng’u chu alhingsed ahi. Thigaal’a hung zouse chu thusei bang’a sim ahi chieh jieng’e. Athipa ahilou leh athinu hecheng  hung ahijieh in thusei zong chihthei angaiye. Nasei khiel leh midang gellhing louna mizou, tahsan umlou naki lamdoh thei ahi. Tukhang hi thu mohsei sei khang ahitapoi, chihthei angaiye.
4. BIO-DATA :-
Thi nikhio le Bio-Data chu mi zouse’n asim nuompen ahi’n adihlou vang jihlou ding ahi. Konkhat chu athi nikhuo’a dihlou toh kivuitha zong aum’e. Kuki ho Ex. MLA khat chu athi nikhuo in apien nikhuo dihlou tah ajih’un, adihlou toh akivui thatai. Mihiem khat chu apien nikhuo nopnop jih thei ahipuon, adihtah jihpieh ding ahi. Thi nikhuo’a dihlou bawlte chu mi zouse’n midihloute bang’a agelden ding ahin aphapoi. Innsung’a adihlou kibawl chun society minsietna gei alhut thei ahi’n chihthei angaiye.
5. NEH LE DAWN :-
Neh hi tahsa phatchuomna ding le midang pachad thei nading hobou neh ding ahin - neh le dawn jieh’a midang musit le taimo kilahho vang chu ipi kisei ding ham? Christian lhasam ahi jiengta’n jachad umtah hinkhuo neiho ahiuve. Theological degree hoitah tah neiya ahivang’a alawl hawm tuhtang zoulou hohi leisiet chung’a mivangse pen ho ahiuve. Koima’n la ima seipieh theilou ahivang’a tahsan lhing hithei lou ahitauve. Ipi ding’a neh le dawn jieh’a midang tahsan lel kihi ding ham?
6. HOUIN KAI :-
Christian quality mudoh theina masapen chu hou-inn kaihi ahi. Hou-inn kai zing mi chu tahsan thei mi ahijieng na ahin Christian ho kisimlhingna mun chu hou-inn ahijieng’e. Ipi bawl hen ipi tong zong leh hou-inn kai theilou hochu tahsan umlou -kichihsah- ahivang’a ching bukim lou ipi sei zong leh tahsan lhingtah hilou mi ahi jieng’e. Hou-inn kai zing  ho vang chu ama kigel niem lheh zong leh midangho’n tahsan khat chu apuohsah zing thei’u ahi. Hou-inn kailou chu non-christian ahibou’e.
7. SOM’A KHAT PATHIEN’A:-
Pathien tepsa som’a khat hi kisei thieng ding’a kigel’a penuomlou loi aum’e. Ama hochu Pharisee dihtahho ahiuve. Som’a khat petheilou hochu Pathien sumgu ahiuve. Christian khat chun som’a khat kitub tah’a apieh zing ding ahi. Pathien in mihem chu gucha ding’a adeilou ahi’n, gucha hochu koima’n tahsan lhing aneilou ahijieh’a houbung’a som’a khat petheilou zouse chu half christian ahiuve. Christian som’a khat kitub tah’a pethei hochu tahsan lhing ahi zing uvin midang tilkhou thei christian ahiuve. Som’a khat pezing thei hochu tahsan lhing ahijieng uvin ngailud lhingsed akipuoh zing thei uve. Som’a khat hi christian bulhing hina ahibou’e.
8. RELIEF/GENTHEI KITHUOPI:-
Christianho thupi chu genthei kithuopi ding hi ahi. Ven, genthei zouse chu nang le ken iki thuopi zoulou ding ahi’n, hinla nang le kei hieng’a hung hochu iki thuopi thei le genthei zouse kithuopi bang’a sim ihi ding’u ahi. Samaria miphapa thusim chu ven, ahed mi zong ahipuon ahivang in akithuopi ding’a ana um jieh in akithuopi jieng’e. Hospital alhut in a bill zouse zong ama’n apieh ding in akitiem kit’e. Ajieh chu Pathien in ama kithuopi ding’a anakoi bang’a agel thei jieh ahi. Nang hieng’a mi kithuopina thum ding’a hung zing ding ahipuon, ahung nikhuo’a nabawlna chu mi zouse nabawlna bang’a sim nahi nading ahi. Genthei kithuopi chu thilpha ahi.
9. MISSIONARY NATOH :-
Christian khat chu missionary dinmun ihi chieh’u ahi. Pathien in nang chu ipi talent napieh ham? Napieh na talent chu missionary natohna’a nanei ding ahi. Mi zouse talent akibang puon, missionary natoh zong kibanglou ding ahi. Thusei theina nei aum in tao ding lunggel nei zing mi aum in, chule tohmun chuom chom i-nei chieh uve. Ven, football peh hochu thiem lheh zongle’u goal akhumlou leh athiem’a kisimlou ahi bang in, Christian natohna lam chuom chuom’a pang zongle chun missionary natohna’a napan lou leh football peh thiem tah goal khum louho tobang nahi ding ahi.
Hiche jeh’a chu Christian natoh kisim lhing napen chu missionary natoh hi ahi. Veute, Mizoram hi India sung’a state neopen ahivang in missionary natohna’a India sung’a minthangpen ahi tauve. India Church Leader ho’n Mizoram vannuoi pumpi’a kithang-at pina tah’a asei zing thei’u chu missionary natoh lientah le phatah anei zing thei jieh’u ahi.
India sung tilou foreign missionary seh zong hi India sung’a ding’a state dang dang ho sang’a tampen ahi’n chule lolhingpen ahiuve. Council for World Mission Missionary kikhopna’ah Mizoho atampen ahi zing thei uve. Hichun avetsah chu Mizote hi foreign missionary tampen ahi zing uve tina ahi. India sung’a Bible society natohna’a minthangpen le hadpen zong Mizoram ahi.
Christian natohna ahin mihiem tam le lhom in akive tapuon amavang natohgaa (fruit) hochu ahitai. Manipur sung jeng’a zong eiho houbung hosang in Mizoram missionary natoh hi bulhingjo leh pilhingjo ahiye. Christianity kiti hi a thupi chu MISSION AHI.
Asim zouse’a ding in Pathien in vang buoh chieh hen.






























Re-organisation of District Boundaries in Manipur - Issues and Perspectives : Thongkholal Haokip


Achiesa August nisim 1, 2011 a Senapati District sung’a um Sadar Hills gamkai zouse District Council Act - 1971 nuoiya district pilhing’a siemdohna ding’a Sadar Hills Districthood Demand Committee (SHDDC) in kiphinna ananei kal lhakhat lhin nung in CM O Ibobi makai Secular Progressive Front (SPF) in district boundary ho siemphatna ding leh police ho thuneina siemthahna ding in committee thahbeh - Committee on Re-organisation of Administrative and Police Boundary (CRA&PB) ahin phutdohta’n ahi.


Hiche committee a lamkai chu Chief Secretary of Manipur, DS Poonia ahi’n, lhathum sung ngeiya report pelud ding in hedsah ahiuve. Hiche committee hi itobang ahung hi’a, itobang napha ahin tohdoh ding ham ti seithei ahihih laiye. Hinla hiche report hohin gamsung’a cheng nam chuom chuom ho khantouna ding’a ngaichad a-ong laiho ahin suh dimzou ding hinam tihi ngaituo khamsed ahiye. Hiche jad le nam chuom chuom cheng khomho ki ngailudna ding le dettah’a chenkhom zing theina ding in boipi ding leh ngaituo khom ding thil tamtah aum’e.
Manipur government in Sadar Hills boina suhlhapna ding’a district re-organisation committee aphudoh hi amasapen zong ahi tapoi. Ajieh chu achiesa kum 10 masang vel’a Rishang Keishing vaipuoh laiyin zong L Chandramani Chairman hina’n committee ana kiphutdoh in, hinla report piehdohna ima ana umpuon ahi. 2008 kum in zong SHDDC in SPF government kom’ah kiphinna ananei in ahi. Hinla lhakhat tobang phadtep umlou bandh kibawl zou in akihe khalou beh CRA&PB phudoh in ana umkit’e. Phad chiesa akuon’a mudoh thei khat chu state government hin nahsahmo’a eikoidan’u leh kiphinna nasatah i-bawl masangse uva chatloh lou ahidan’uh mudoh theiyin aumta’n ahi.
Sadar HIlls boina achie zing laiyin phaicham’a um civil society organisation chuom chuom ho’n Imphal phaicham kimvel’a um lhangbung neocha chaho, vetsahna’a Langol Hills, Imphal West district headquarter akuon kilometre 10 tobang vel’a umho’n, Sadar Hills kiguondoh masang’a gopkhom ding in government kom’a demand ana bawl tauvin ahi. Chutobang machun akihedoh lou case tamtah boipi ding adang zong aum’e. Saikul sub-divisional head quarter akuon’a kilometre 7 a um tu’a Imphal East district in ahuoptha Ekou le Pukhao leLeitanpokpi zong hi Saikul sub-division, Sadar Hills a lahlud thei ahiuve. Ajieh chu Ekou zong hi Imphal East District head quarter akuon’a 30 kilometer val’a gamla ahiye.
Government in gamsung vaipuohna apilhinna ding in police boundary le vaipuohna thah siemdoh ding go zongle’u chi le nam jadchuom chuom hotoh kizopmatna asiemphat masangse’n hithei puonte tihi akichien’e/
Chule state government in kivaipuohna kitub dei mong ahileh Jiribam sub-division zong hi akinaipi Churachandpur district ahilou leh Tamenglong district nuoiya aumsah ding ahiye. Hiche phaicham hi Imphal East district akuon’a 200 kilometer val’a gamla ahivang in asung’a cheng atamjo Meilhei ahijieh uvin Imphal East district nuoi’a um ahiuve. Hiche phaicham’a cheng mihohi kivaipuohna kitub ding dei hijolou in ama ama jad le nam mite toh hahsa lheh zong umkhom nah nah ding lunggel ngaituo’a nei anahijo laizang uve.
State government in kum tamtah Sadar Hills chungthu aboipina sang hin tuchung’a committee ahin siemdohna’u chungchang’a hin lung opkaina tamtah aum in ahi. Ajieh chu ahung lhung ding 2012 kumbul tieng leh state assembly election umding ahi’n, hiche phad kichai kah’a phad sumang ding’a committee hung kisiemdoh ahidem tihi geldoh thei khat chu ahi. Ajiehchu government ahung kikhel’a, CRA&PB in a report apieh tieng leh state government in ima alothei loudi’u ahita’n ahi. Chule hiche phad hung lhunna ding’a assembly election zong hi November tieng leh namphu chang’a ahin bawldohdi’u zong ginmo ahi nalaiye.
Chule gah hedthei kit khat chu, Sadar Hills kiphinna akhohsiet laitah jieng in zong CM O Ibobi hin International Conference September 5 akuon’a 7 chan gajao ding in Imphal dalha’n Tokyo ana juonta’n ahi. Hiche akuon hin government in nahsahmo’a akoi ahitah dan muchet theiyin aumtai. Tu le tu’a Manipur boina ho akuon’a heddoh thei kit khat chu gamsung kivaipuohna lam’a alhahsapna pipen chu crisis of political leadership, kivaipuohna lam’a lhahsapna hi ahipen’e. Kivaipuohna pha le kitub aum tapuon, hieng le kom jiengseh kigel piehna bou aumta’n, gamsung khantouna ding le kikhelna thah thahho puohdohna ding lunggel zong aum thei tapuon ahi.
Hinla tuni chan geiyin jad le nam chuom chuom hokah’a kingailudna abei dieh puon ahi. Nisieh thilsuoh ho akuon in zong heddoh theiyin aum’e. Jad le nam chuom chuom hohin thusuoh lasuoh tam zong leh thusim lui akuon’a kingailudna chu ana umzing in ahi. Hinla hiche i-thusim ho’u hi zihtho’a photchetna umlou, kam’a kisei akuon jieng ahiuve. Hiche gam le nam ngailudna hi khang ahung thah thah toh kilhon in apung cheh cheh tai. Adiehset in thinglhang gam’a cheng thinglhang miho hin i-ga le leisietho’u hi phaicham’a cheng aching athiem le ahaoho’n eilah pieh guot dan uvin i-gel jiuvin ahi. Hiche hojieh in gam ngailudna apung in, i-thusim luiho’u lung’ah alang zing theiyin ahi.
Alangkhat’ah gam leisiet chondan ho ngailud jieh’a chi le nam jadchuom chuom kichohalna jieh’a boina umho suhlhap ding hi bawl ding’a phapen chu ahi. Ajiehchu tu dinmun in zong civil society organisation jadchuom chuom ho leh insurgent groups ho’n demand jadchuom chuom statehood, autonomous state, union territory, territorial council, alternative arrangement le adang dang ho demand abawl pan tauvin ahi. Chutobang machun miching mithie tamtah in zong hiche boina ho suhlhapna ding’a “autonomy” ama ama chang kivaipuohna siem pieh ding hi angaidan’u asei zing uvin ahi.
Martin Luther King Jr in khatvei hiti’n ana seiye- sopi bang’a i-chenkhom theilou’u leh mingol bang’a i-thi khomdi’u ahi anati’e. Hiche hi lhagao lam’a adih jieng seh hilou in lhangpi hinkhuo mandanho a zong adihna tamtah aum’e. Hinla sihnei langneina umlou’a natohna hi aumthei nadem? Numei le pasal kah’a kikhen chuomna le thil aselang’a lah chiepina hi suhbeiya kitahsan tuona le kideisahtuo phad ahitai. Tulai boina khat le khat kipam paina le jad le nam ading’a chonvalna hohin kimudana le kituomona asuodoh zing in, hiche hohi lungthim thiengtah’a suhlhap angaita’n ahi.
Aphad sieh’a Manipur boina umho suhlhapna ding ahin bawlthei dang aumpuon, daanpi kiguondan ho suhtuoh angaitai. Hichena ding’a thinglhang gamho sixth schedule musah ding chule Naga civil society organisation chuom chuom ho’n ana thum bang uva Autonomous District Council election umsah ding ahi. Chule achaina kei’ah, chi le nam ho kah gamgi ama ama jad dungjuiya siemthah’a, ama jad le nam chondan le thaneina ho venbit ding hi tu le khonung changeiya Manipur ading’a kituona le khantouna hung hijo ding in akilangtai. Source: The Gosem

Eiho kikah'ah - LD October, 2011

Office kai kikhen in Raymond zong thacholtah in inn ahung vailhung’e. A inn-neipi Nancy in kipahtah in Raymond ana lamtuo’n, hinla Raymond maisuo chun kipamel apu tapoi. Nancy in lungnuommo tah in ipi nati’a na melsuo kikhel jieng hitam ti’n adong’e. Raymond in ajinu khut atuh in, mitlha lou hiel in ave’n, seinuom khat nei hileh kilawmtah in akam aka’n, hinla imacha aseidoh dieh poi. Nancy in avel in adong in, Raymond in aseinuom chu aseidoh ngam puon, hizongleh aseidoh lou leh hitheilou ding ahitah jieh in Nancy, ken lungsiet dang kaneita’n, kikhen taite.. ahin tidoh’e.


Raymond kam akuon’a hung poddoh thucheng chu Nancy in ajah ding’a ana gelphahlou pen pen ahijieh in alungchang tieng’a kisun abang jieng’e. Raymond in athusei chai chun Nancy avengam tapoi. Hinla Nancy in kamcheng khatcha’n zong adawnbut puon, a nehding ann phatah in asiem pieh’e. Ipiti’a tutah’a kikhen ding lung nahin gel hitam? Kum 10 i-chenkhom sung’a hi nalung katuo zoulou ham? ti’n adong’e. Raymond in adawnbut tapoi. Nancy in avel in adong kit in, hinla Raymond in adawnbut diehpoi. Hiche phad chun Nancy alunghang in, thihkhe achoilai chu tuolsena’n aneitai. Raymond ading in seiding ahahsa lheh jieng’e. Nancy, kana tohna’ah Dew toh kakimutuo zing in, ama chung’ah kalungthim zouse kangam khatai, na lunghan ding kahe’e... hizongleh neihin ngaidam maiyin ati’n bedroom lam ajuontai.
Raymond in kikhenna ding lekha asun in, Nancy in a inn lhon achan ding, car zong chule Raymond company a 30% share amu zing ding ti’n asun in Nancy apetai. Nancy in vetzong velou in abotkeh in tuolsena’n anei kittai.
A jing nilhah in Nancy in nehding ann tuitah ana huon in, hinla Raymond in ane tapoi. Chuin Nancy in Raymond umlou kah’a lekha anasut chu aga pe’e. Raymond in lekha chu asim in ahileh hiti hin ana kisun’e:
Kikhen ding chu thuoh hahsa nante, hinla nakipana ding ahipou leh nang phatsah bang hitahen. Ahinla David exam nading anaita’n, ikikhen ding thu hedoh leh alekhasim buoi ged inte. Lhakhat sung chengkhom phot hitin, lhakhat kichai tieng leh nang phatsah bang bang hitahen. Hiche kah sung chun kahin tepna nuom khat aum’e, vai i-kuondoh ding tieng’u leh bed room apat kotpi changei neihin pom pheiji’n lang, chule hiche lhakhat sung’a hin David in i-kah thu hedda leh kati’e.. Kum 10 sung nang’a ding’a hinkhuo kaman alhahna ding in kahin tepna hi neihin bawlpieh thei dem?
Raymond in zong agel leh achapa David exam asuhbuoi khah ding chu phamo asa’n, chule Nancy in bedroom akuon’a kotpi changei neihin pomphei zing in ati chu kidang asa’n, hinla achaina ding ahitah jieh chun anoppieh tai. Nancy thilngeh chu Raymond in Dew aseipieh leh anuija lheh jieng’e. “Ipi lungthim ahin khendoh kiguot hitam? Ha ha... jingkah sieh leh pomphei in lang, le pom kit jieng’o, khoh kasa hihbeh’e... ipi ngaituo zong leh keiya kuon in nang eihin chudoh thei dieh puonte...” ti’n anuitoh thuo in ahin seidoh in, Raymond zong anuija lheh’e.
Kilungtuoh loutah’a chenkhom chu koijoh’a ding in anuom chuom dieh tapoi. Ahinla Raymond in akitepna suhbulhitna ding in avaikuondoh ding kuon lhon in Nancy chu ahin pomphei tai. Hiche chu achapa David in amu’n, papa’n mama apom’e ti’n kipahtah in akhut abeng’e. Achapa kipana chun Raymond lungthim sung’ah thu aseitai. Akipom lhon vang in lunggel chuom chieh nei ahilhon tah jieh in kipamel apulhon tahihbeh’e. Raymond in Nancy ahin dalhah ngamlou khah ding tijadna’n aneiyin, alungthim chun lhalhun ding kah chu angahlel lheh jieng in ahi.
Phad achie chie’n, vaikuondoh ding kuon sieh leh akipomdoh zing lhon in, Aninga lhinni’n Raymond in Nancy ahin pomdoh kittai. Nancy zong chapang anu’n apom’a a-ang’a abehchah kheh bang in Raymond akoiyin, a-ang’ah abehchah kheh’e. Raymond in Nancy chu ave’n, amelhoina zouse abeita’n, asam zong akaang kiguo abangtai. Ama’a ding’a amelhoina le athahadna zouse leh alungthim zouse ana pedoh Nancy chu kikhel asalhehtai.
A ni sagini’n Raymond in kum 10 sung Nancy in ama’a ding’a ahinkhuo ana piehdoh chu ahin geldohtai. Jingkah sieh’a ahung kipom zing lhon tahjieh chun Raymond in Nancy apomtieng leh jangkhai asalheh jieng jitai.
Ni som le thum alhinni’n Raymond in Nancy ading in lungsietna athahbeh anei tobang in kihedna ahin neitai. Hinla hiche thu chu Dew ahedsah tapoi.
Jingkah khat chu Nancy in von-ah ding ahe tapoi. Avon zouse ama’a ding in ana lien suoh keita’n ahi. Raymond in Nancy apom’a jang zep zep asahna chu jingkah sieh’a apom jieh hilou’a Nancy alungthim genthei jieh’a ana gong lhasuh joh ahida’n ahin hedohtai. Raymond in alungthim in kisihna ahin neita’n, hinla Dew alungsietna zong ana sangman ahitah jieh in ima aseidoh dieh poi. Ahedlou kah in akhut jietlam in Nancy chalpang chu ana khoiyin, a tahsa kiehsuh hiel’a gentheina athuohsah jieh chun akiphalam lheh’e. Hiche pedtah chun David ahung vahlud in, hepa, kanu napom phad alhingtai ahungti’e. David ading in jingkah sieh’a apa’n anu apom chu angaina dan in ahung umdohtai. David thusei chun anu lungthim akhoikha lheh’e. David chu akoiyin, guhthim in alhi akithieh’e. Raymond in khaile... chie phad... chie phad... ati’n Nancy chu apomdoh kittai.
Achaina jingkah ahung lhungta’n, David vang chu school ading in ana chiedoh mantai. Raymond in Nancy apom in ahileh alungthim’ah akichen nikhuo lhon’a Nancy apom chu alung mitlha’n ahung kilang chet jieng’e. Homtho tah in Nancy chu akoiyin, Raymond in ajinu’n ama’a ding’a thil abawlpieh zouse angaina dan’a agel’a, ahiding mong’a ageljieh’a akikah lhon’a kingailudna ana lhasam man ahitah dan athahbeh in ahin geldoh kit’e. Akichen nikhuo lhon’a akipana chu ageldoh in, ajinu akisuhhei zong leh hoi asah’a, akitouhei zong leh hoi asahcheh lai chu ima zouse akhohgel jieh anahida’n ahin geldohtai. Achiena ding mun lhon chieh akizot lhonta’n ahi.
Office alhun in Raymond in Dew akimupi masapen in, Dew, ken Nancy kikhenpi thei puong’e atileh Dew alunghang in angeiphe khatvei abeh pieh in adalhatai. Nilhah in Raymond in inn ahin zot ding phad in pahcha kijuohna mun’ah Nancy ading in pahcha ahin choh pieh in, lekhapeh khat’ah kathi kahse’a jingkah cheng leh nang kapom zing ding ahi ti’n asun in, kipahtah le kinotah in innlam ahin del’e. Inn ahung lhung in, Nancy ahol leh amu tapoi. Bedroom lam agavet leh lupna chung’ah Nancy athisa in lupna chung’ah ana lum in, akom’ah achapa hatah in ana kap’e.
Raymond in Nancy alungsietna ahedsahna ding in kum 10 sung phad aneiyin, hinla gelkhohna aneilou jieh in kum 10 chu mohseh in ana chie mangtai. Nancy alungsietna ahedsah ding nikhuo’n Nancy chu houpi thei ana hitapoi. Ajinu luongdamsa chung’ah achapa apom in akap in, pomthei hitalou Nancy chun ama kisihna le athahbeh’a akitepna chu ahedphah pieh tapoi.
Eiho kikah’ah....
Ka laijon, hiche thusim hi nupi le upa ho’a ding bouseh in gel hihbeh in. Innsung khat’a na chenkhompi cheng toh nakah’a kingailudna umzing hinam? Oleh alhasam lam hitam? Na inn-neipi’n jingkah nilhah’a navon asuhthieng’a, naneh ding huon minsa’a akoichu ahiding mong’a nagel’em? School ahilou leh college nachie ding kuon’a sum thumna ding bouseh’a nu le pa nanei hitam? Na inn-neipu’n nahuon ding annchang achoh zing phot leh adang khohsahna neilou’a hinkhuo’a namanji’em? Thil neocha cha hizongleh khat kipana ding bawldoh ding chu thring nasahji’em? Khat in thilpha abawldoh aumleh kipathu seiding phamo’a nagelji’em? Ann-neh kuon’a ann huon penpen pachadna pieh chun innsung’a kingailudna muchi athahbeh’a atukit thei ahiye. Nu le pa’n iki manchahna ding sum le pai eihin pieh chu aphung’a gaa agalo jieng’u ahilou dan nageldoh thei leh sum nahin pieh tieng’u leh kipathu seiyin lang, nahin pieh theilou’u leh lunghang in phun jieng hih in. Asum holna uva lolhinna amulou’u zong hikha maithei ahiye. Khat in khat lungthim kihedthiem pieh tuo chun innsung nuom sung’a cheng eihin suosah thei’u ahiye. Raymond in kum 10 phad aneisung chun ana khohgel lou jieh in ama’a ding in phad akikheltai. Nang’a ding’a phad itihchan aum nahlai ding nasei thei tahbeh mong ding hinam? Raymond bang’a nakisih’a aphatchuom tahlou khah ding tijad aum’e. Innsung akitub leh adang zouse akitubsa in gel in lang, innsung akitub theina ding in thil neocha cha hizong leh notthab in koi hih in. Kingailudna kivetsah zing hin mihiem dam kumkhuo zong asodsah thei ding ahi ti geldoh zing pum in, kipana neocha hizong leh naneichu selgu lou in phuongdoh zing jota’n.


Rehabilitation LD October, 2011


Rehabilitaion akiti tieng leh thil tamtah ahuobtha’e ti geldoh angaiye. Thanop man’a rehab centre khat hondoh’a, khamna thei bawl phabep chenkhompi’a, suh genthei gunsed kiti chu rehabilitation kiti toh hung kituoh loubeh ding in aum’e. Hiche hi thiemzilna lam’a ding’a thil phachuomtah ahina ban’ah, mihiem khat in a hinkhuo siemdohna’a amanthei career phatah zong ahiye. Midang hin ngaina bang’a hing thei talouho thah siem ding ti ahijieh in lhagao lamto zong akituoh lheh’e. I-mihiem chankhompi khat a tahsa hinkhuo thah siem pieh ding asiempa lung lhaina lamtah khat ahitei ding tahsan aum’e. Eiho lah’ah rehabilitation iti uvin, hindan ngaina’a hing thei talouho aumkhom uvin, hatah’a suh gentheiyin aum jiuve. Tu masang’a CCpur gamsung’a rehabs centre khat’a inmate khat ahung thi jieng phad chun adangho zong achavalna’u phuondoh in ahung umdoh theiye. Ahinla hiche thu hi local media ho’n ana phuongzal hihbeh uve. Ahoiche chu hita zong leh tuni’a i-seinuom pen’u chu CCpur rehabs centre ho thu ahipuon, rehabilitation as a career ti ahijoi.
Rehabilitation professional ho ngaicha geu’a hinkhuo mang mihiem tibukimlou tamtah aum’e. Tibukimlou akiti tieng leh jadthum in akhen theiye. Amasapen in physical impairment - hiche in ahuobtha chu elbai chule tahsa chamona lampang zouse ahuobtha’e. Anina’ah sensory disabilities - hiche hin mitcho ahilou leh mit hadlou, khuo zahna lhasam tiho ahikit’e. Chule athumna’ah developmental disabilities - hiche hin lungthim boina lampang ahuob’e. Hiche hohi pienken akuon, damlou jieh, kisuhkhah jieh le lunggel sang behseh jieh’a kipan ahinuom uve.
Tibukimlou jieh ham, pienken akuon’a miphah lelna neiho hin mi aphah zou nadi’u le lungmuonna aneina ding uvin rehabilitation service hi angaicha zing uvin ahi. Ajieh chu therapist hohin angaichad’u leh azenthei ding dan ahedthiem pieh jieh’u ahiye. Lou le ai kizenna hihen, therapeutic exercise chule amaho ding’a atumbeh’a thiemzilna le natoh muna ding hi rehabilitation workers ho’n aboipi pen’u chu ahi. Anatna’u dungjuiya hinkhuo manding dan ho leh milah’a lhat ding dan ho changeiya pilhinna aneina ding uva rehabilitation councellor ho’n tilkhouna toh thuo’a pan alahji’u ahi. Masang chun hiche worker hohin mi pilhingsa, tibukimlou hobou ana boipi jiuvin, hinla tunvang alien aneo, ateh akhang khentum umlou in aboipi tauve.
Rehabilitation service professional khat chun alien aneo, ateh akhang natna le boina zouse hedchien nading training umtheilou ahijieh in eima lungludna line chu kichiehsel’a hed’a, hiche bouseh chu boipi ding deisah ahiye. Line tamtah boipiho sang in khat bouseh lunglud tah’a boipiho alolhing nuomjo uve. Amasapen’a anatna ahilou leh ati bukimlouna hung kipatdan hedchien masah ding, chule anatna chu itobang’a khohse thei’a, tahsa tibahho chalohna le natohna ho i-changeiya atohkhah thei ding ham ti hedchien masah angaiye. Adamlou nu/pa innsung thusim, educational background, anatohna mun ho akuon’a khuolchil masatna chule medical le psychological report akuon’a zong heddoh ding ahi. Chuzou tieng leh ahinkhuo a atoh thei ding leh aneh kiholna thei ding lampi holdoh’a, tahsa bukimlouna khel’a atohdi’u guon pieh ding ahi. Hiche nading’a rehabilitation worker ahilou leh councellor ho’n athepna’u le abawltheina’u holdoh pieh’a atahsa’n itobang nna atoh thei ham ti hedchien sah ding ahiye. Eiho lam’a ho bang’a chain’a kihen’a abawlkhiel aum cheng’a godna pieh loiloi jieng lou ding anahidan ahiye.
Eligibility and Course Areas
Educational Qualification:
Koi tobang mitcho, elbai, nakong chatmo le mi banglouho khotuo’a rehabilitation lunglud hodi’n 10+2 chai masat angaiye. Hinla asanglam tup hodi’n Bachelor degree angaicha kit in ahi. Chule mi koi tobang hearing impaired, visually handicapped, mental retardation, physcial therapy chule adang dangho lampang’a lungludna neihodi’n specialized degree/diploma course zong aum’e. Diploma le Bachelor degree adi’n 10+2 chai angaiye. Hinla Master le Post-graduate programme bawl nuomho di’n Bachelor degree nei masat angaiye. Bachelor course hi alhangpi’n kum 3-4 tobang ahi’n, Master programme hi kum 2 bou ahiye.
Personal attributes:
Rehabilitation lang’a lunglud hoding’a apoimo pen kit chu hedkhah lou midang toh kihou thiemna le kipawl thiemna chule mi ading’a phatna hohi ahi. Adieh’a rehab professional hodi’n mi khotuo thiemna, lungnieng, mi lungsiet thiem, nunnemna, atuong hollou mi chule kamcheng sang’a atoh’a tohtho le mi lunglien hi angaiye.  Rehab councellor hodieh dieh hi michuom chuom toh kipawl khom zing ding ahijieh uvin midang boina le ngaichad ho hethiem thei mi ahidi’u apoimo diehset’e. Thase lou’a lungnieng tah’a natoh zing thei angaiye. Hahsatna mun’a zong kamdam’a mi houpi thiem ahi’u angaiye. Chule mi tilkhou zong athep ten’uh apoimo lheh’e.
job prospect and career option:
Healthcare industry lam’ah ka hinkhuo phate’n chiepi ing’e nati’a, society sung’a ding’a tohding nathanop le rehabilitation hi nachiepi ding’a phapen tah chu ahiye. Rehabilitation specialist le physcial therapist ding kila jad zong akum akum in apung cheh cheh jieng’e. Hiche hi mibanglou le tahsa bukimlouna nei apun cheh cheh jieh ahipen’e. Hiche ho ahiding bangtah’a vekol thei ding professional government in alah phad phad leh alahthaji’u ahitai. Anatohnadi’u munho chu hospital le clinics, rehabilitation centres, mental health centres, community service programme, public health department, state and central vocational rehabilitation department, college le universities, special schools le residential care house ho ahiuvin, manchah ding apoimo ho zouse le mun le muol kitubna mun chieh ahiuve.
Rehabilitation therapist/worker khenkhat in vang NGO nuoiya chapang, tehse le elbai tibukimlouho vetkol ding alhengjo jiuve. Chule ama mimal’a rehabilitation clinic kihon zong aum dapoi. Rehabilitation councelling le akisaipi ho a doctorate chai hodi’n college holeh university chuom chuom ho’a ahil thei’u, chule research zong abawl thei’u ahi nalaiye. Alhangpi’n rehabilitation professional hohin social service professionals, medical specialists le therapist ho toh akithuokhom jiuve.
Rehabilitation worker/professional ho natohhi akibang puon, atohna’u mun le itobang miho kom’a atohdi’u zoh in akingamjo’e. Itobang mi hihen lang, hoilai mun’a atohdi’u hizong leh thaselou hiel’a hiche mi banglou le tibukimlouho ngaichad dungjuiya- personal, social, physical chule vocational hizongleh akithuopi jieng di’u angaiye. Thil hethiem behsehlou chapang hotoh kimaituo zingdi’u ahijieh uvin thil thah thah puohdoh dan le teaching techniques chuom chuom ahed’u angaikit’e.
clinical/therapeutic rehabilitation:
Hiche rehabilatation branch hin tahsa damlouna ahilou leh bukimlouna neiho adi’n clinical le therapeutic service panpina apiehji’u ahiye. Therapist hohin tibukimlou ahivang’a ama thepna jadchuom beh neiho nasatah’a apanpi uva ahinkhuo’u asiemphat piehji’u ahi. Chule tahsa bukimlouna jad chuom chuom neiho ding’a therapeutic activities le exercise ho mangcha’a tahsa suhhalna abawlji’u ahi. Therapeutic Rehabilitation nuoiya profession umho chu- Occupational Therapy, Physical Therapy, Rehabilitation councelling, Art Therapy, Prosthetic and Orthostics, Recreation therapy le speech pathology ahiuve. Hiche’a therapist ho’n azilho’u chu- exercise, creative arts, massage, heat, light, water, electricity le specific therapeutic apparatus.
Tahsa damlouna akuon’a hung damdoh tilho, operation kibawl chaiho, tehse hole tuosiet tuoh hohin ahikhuo’u angai bang’a achie thei kitnadi’n rehabilitation therapy professional ho vetkolna angaicha uvin ahi. Chule tahsa damlouna jadchuom chuom neiya kizen zing lai adieh’a- joint replacement, arthritis, orthopedic surgery, strokes, amputation, open wounds le neurological condition hodi’n rehabilitation therapy hi aphachuom pen zong ahi.
Rehabilitation worker atamjo’n aboipi’u hochu- mitcho, lunggel boina neiho, elbai, na-ngong, chapang ngol, tehse ho leh suongkull tangho ahiuve. Hitobang miho hi hou le bieh, jad le nam, teh le dawn chule numei le pasal’a kikhenna umlou ahi. Chule hiche’a kiboipi hohi amaho titahlou panpi angaichan’a a innsung miho zong panpina kipeji ahikit nalaiye.
Areas of work:
Special education: Hiche hi rehabilitation bahkai khat ahi’n, simlai chapang tahsa le lunggel’a panpi ngaiho alawi aguolho bang’a thiemzilna phatah aneitheina ding uva kithuopina chu ahi. Hiche chapang ho ading’a special school, integrated school ahilou leh school dang dangho’a achuombeh’a special class alah theina ding uva special educator ho zong kiguoikit ahi. Hiche special education hin atup le adoi pipen chu hitobang chapang hohin athiemzilna munho uva amaho le amaho’n thiemzil dan le umdan, khandan akisuhtuoh thei uva, chule innsung le society sung’a boina ho akisuhlhap theina ding uva panpi ding hi ahipen’e.
Special education ading’a zilkung hohi phate’a kiguongtub milung nieng, chapangho tilkhou thiem le angaichadho’u hedpieh thei mi chule chapangho ama hina dungjui chieh’a pomthiem mi ahi angaiyin ahi. Ajieh chu amaho hin chapangho thiemzilna ding bou aboipidi’u ahipuon, khonung’a society sung hihen hoilai hizong leh a pilhinsah di’u ahijoi. Special education zilkung hohin aphad’uh atamjo chapangho, a innsung mite’u le school faculty le administration ho toh amankhom zingdi’u apoimo’n ahi.
Psychological rehabilitation: Hiche hin atup le adoi chu community support akuon’a lunggel boina nei, mibanglouho’n innsung, khosung vengsung, phad-ong kah le thiemzilna mun’a manchah thei ahina ding uva thepna jadchuom chuom hilding hi ahi. Hiche’a hi medical le psychological treatment jiengseh hilou’a midang hotoh kiloikhomna asiemhoi’a, chamlhat tah’a hinkhuo mandan le natoh thilbawldan zong atilkhou in ahi. Chule psychiatric le community mental health setting ho aong tohmun akihong zing’e.
Rehabilitation Management and Administration:
Hiche hi rehabilitation institution ho’n tibukimlou ho ding’a planning, organising, financing, directing, supervising, inspecting le service evaluation field ho a kihilna aneitheina di’u chu ahi.
Remuneration:
Rehabilitation worker ho summu dan hi amaho thepna le anatoh in akingam in ahi. Chule amaho hin full time ahilou leh part time a zong atoh uva, lhalo asan zing thei’u ahiye. Akipantilho’n alhangpi’n lhakhat in Dk. 8000 apat Dk. 10,000 gei alodoh thei uvin, kum khat kumni zou leh alo’uh akibeji’e. Private hospital holeh clinic ho’ah alo’u ahoi diehset’e.
Alhangpi in eiholah’a zong rehabilitation centre phabeppi aumdohtai. Ahinla hiche hohi abon’a tithei hiel khamna theiho’a ding bou ahi nalaiye. Ahung chalbe be’a tibukimlou, tehse chatzou talou, chule lamchuom chuom’a guol phalelho’a ding’a zong rehabilitation centre ahung umdoh ding hi amaho’a ding in zong lung-olna hintin, adangho’a ding in zong lungmuonna le lhamuonna hung hitei inte ti ikineppi uve.