Monday, June 27, 2011

Song of the month - LD June 2011


HINNA LEKHABU

Hinna lekhabu’a chu namin kizih hitam?
Apeh’a kizih’a chu namin kisun hitam?

Lei hinkhuo hi abei phad tieng
Lhagao zouse ama mun’a
Chie tading in lekhabu’a
Amin’u aholchieh ding’u

Hinna lekhabu’a chu namin kizih hitam?
Apeh’a kizih’a chu namin kisun hitam?

Pakai vaihomna ni’a chun
Lhagao zouse ama ang’a
Vaihom pieh’a ki umchieh di’u
Aw sopi naki guot tam?

Hinna lekhabu’a chu namin kizih hitam?
Apeh’a kizih’a chu namin kisun hitam?

Van inn nuomtah’a cheng ding in
Ngailud Pakai chun eitiem’ui
Chu inn nuom’a chengdi’n nang zong
Huhhingpu nanei tah’em?

Hinna lekhabu’a chu namin kizih hitam?
Apeh’a kizih’a chu namin kisun hitam?
Hinna lekhabu’a chu namin kizih hitam?
Apeh’a kizih’a chu namin kisun hitam?


Singer: Lhingboi Singson
Album: Kinepna Gam
Lyricist: Lalhnunpuii

Census 2011 at a glance - LD June 2011


· India now has a population of 1.21 billion according to the latest census
· 181 million people increases from the last census nearly equivalent to Brazil population
· Indian population is now bigger than the combined population of USA, Indonesia, Brazil, Pakistan and Bangladesh
· Among the states Uttar Pradesh is the most populous with 199 million people
· Of the total population 6237 million are males and 586.5 million are females
· The density of population is highest in New Delhi (11.297 persons per square kilometres followed by Chandigarh 9.255)
· India now has a child sex ratio of 914 females against males and overall sex ratio increase to 940 against 933 in 2001 census
· Among the states, Kerela with 1084 has the highest sex ratio.
· Literacy rate goes up from 64.83% to 74.04%. It has a male literacy rate of 82.14% and female literacy rate of 65.83%.
· Kerela with 93.91%, continues to occupied the top position in literacy while Bihar with 63.82 remains at the bottom.
The Census 2011 was done in two phases, house listing and housing census and then population enumeration. An estimated 2.7 million officials had fanned out across the country to undertake the exercise.
The decadal exercise the 15th head count of India’s population since 1872 to create a data base on demography, economic activity, literacy and education, housing and household amenities, urbanisation, fertility and mortality, social structure, language, religion and migration. This census covered 640 districts and 5924 sub-districts. The cost of the couting exercise is 22,000 million.

Exam passed - LD June 2011


Thiemvetna pe zouse’n a result angahlel uvin, apang zouse’n lolhinna amu pouvin, hinla gunchu tah’a ana pangho vang alosam ngai pouve. Class X le Class XII exam 2011 a pang’a laijon a lolhingho aki thumop nuom’e. Result asuo’a, na lolhin leh gangtah in na marksheet chu internet a ga download in.
1. Exam result asuo’a, lolhinna nanei leh abanchu ipi stream a kalud’a, ipi subject kalah ding ham ti kigelta’n.
2. Subject le stream zong hi asim ding nang hizong le chun innsung mite toh kihoutuoh in.
3. Science, science ti’n zong mohpen pen hih in, na innsung dinmun zong vedom in.
4. Subject lhenna zong chingtheiyin, hiche chun na damsung hinkhuo asiemding ahitai.
5. Subject le stream thu ahin lekha sim sangho zong dong in, khonung leh nakisih louna ding in.
6. Subject hi marksheet a mark atam tam in geldan lang, nalungludna pa zoh chu banzom in. Ahin subject hiaphamo aumpoi. Eima’n phatecha i-simpa zoh chu athupi pen ahi.
7. College lhenna’a zong chihthei angaiye. Naguolho tamna nalhen ding ham, aumlouna nalhen ding ham?
8. College nalhen tieng leh athupi pen chu ‘Teacher’ nahildi hochu phading hinam, itobang degree, experience anei uvem navetding a building, dress le naguolho tamna’a navetlou aphai.
9. Na college kaina ding past result zong venlang, athupi pen chu Teacher ho qualified (MA/MSc) ngen hinauvem ti navet ding ahi.
10. Class XI le BA/BSc zopna ding’a na innsung mite toh kihoutuoh in. Manipur hiding ham, outside Manipur nati’em?
11. Keivang Shillong, Delhi ti’n mohpen pen hih in. Na innsung dinmun zong nahedsa ahi. Delhi lah’a laijon nungah thithu kiseiho zong geldoh in.
12. Ka laijon, Class XI le XII hi Manipur sung’a nasim ding vang deisah nahi. Azehchu gampam’a umding in naki phalpoi. Se le pha nahekhen behseh hih laiye.
13. College kaina ding naki gellhah tah leh hiche college achun Admission form gala’n lang, entrace ngai idng ham, ngailou ding ham dong chien in.
14. Result asuo’a, internet a na download na marksheet chu mangcha’n lang admission hol jieng in. Original marksheet nanga leh na vaigei ding ahi ti sumil hih in.
15. Admission form College zouse’a lah vang laijon hobawl ding in pha akisapoi. Ahin na marksheet ahomo behseh leh akhohpoi, bawl in.
16. Na marksheet ahoithou nah leh college nadeina’a chun chie in lang, a college nadeidan chu seijieng in. Chuti leh naki hethiem jieng ding ahi.
17. Admission bawlna’ah innsung mi koima mangcha hih in. Ima zouse nang kipei in, na nu le napa’n sum apuohdoh chu alhingsed ahita’n, Class X pass nahitah leh imacha nabawlmo ding aum tapoi.
18. Admission hol’a nachie tieng nasam akilom dom in koiyin. Navon zong akilom dom in kivon in. Mi’n tulaiya hi hairstyle le dress a mihiem khat amihina avet ahitai.
19. Admission hawl/bawl’a nachie tieng kinavah sah lou in bag kipuoh in. Na document muntin’a thansah hih in, amitmo kaiye.
20. Admission bawlna’a min thu nadoh tieng kineosah tah in dawnbut in, chuleh maban pan nalah ding dan zoh haseiyin. Chuti leh mi lungsiet nachan ding ahi.
Life is a choice, not luck. Make a right choice that will surely leads you to success.

Multipurpose National Identity Card - Khupminthang Khongsai, Contributing Editor, Laijon Digest


Ka Laijon, Information Technology Age a um ihi tahzeh uvin tulha ahin hiche MNIC thu hi laijon innsung miho’n i-hedteidi’u dei aum’e. Hiche card hi Unique Identification Card ti’n zong akihei. Hiche hi western country ho’n kum 5 masang lai akuon chun ana mangpan tauvin, India a vang manthei hiding ham ti tuchung 2011 census toh govt. in ahin sumat in, ahinla mipi tamtah asunohphah lheh jieng’e akiti. Abang in hiche card hi Bible a 666 kisei chu ahi mong mong tai ti’n Biometric, lim kila ngam talou zong tamtah aum’e. Guollhang chapang khat zong chu lim akilah zou chun ahingnu’n Satan nou ati’n, amin khel in 666 ti’n akoutai. Lim ana kilasa, kisihlih kiguo zong tamtah aum in, ahinla laijon innsung mi chengse’n vang hiche hi gam khantou dungjuiya kikhelna khat ahi’n, nei chieh ding in pha akisa’e.
Ration Card, Greeting Card, SIM Card, BPL Card chule ATM Card ban’a Card thah hi i-hedbe lou’u akhohtai. Hiche card hi India government in a citizen zouse kom’a pieh ding ati ahi’n, hiche hin citizen hina, gam venbitna chule thil phalou akuon’a huoidohna hinte ti ginchad ahi.
Hiche card sung’a data umding hochu- Name, Address, Educational Qlfn. Signature, thumb impression, Blood group chule card zouse hi number kipe ding, 16 digit hiding, hiche chu memory 16 megabyte hiding ahi.
Card kiman theina hochu- government toh kimat’a tax zouse piehthei, telephone zong ki connect thei, bank account honna’a manthei, government scheme ho mutheina, driving licence muna thei, chule election card le pan card zong siemna thei hiding ahi. Hiche card a 16 digit dungjuiya government in vaicha ho ding’a athilguonho zong amuchet chet theidi’u, thinglhang’a ding solar lamp ho khopi’a tangden tiho umtalou ding, loan nadel’a namu tieng zong leh tulaiya percent ti zong umta lou ding, bat mang thei zong hikit talou ding. NREGS nikhutha ho zong eima bank account a ludchet chet tading, bazar kaina’a zong kipuoh’a manchah jieng thei, sum puoh zeh’a tijad ngai talou ding, card neiho’n India gamsung’a hoilai mun hizong leh vote alhah theidi’u, electricity bill i-bat leh agui lahdoh um talou ding, abul lam akuon’a kha hijieng ding, bill zong innmun akuon’a pieh jieng thei hita ding chule adang dang tamtah zong aum nalaiye. Hiche 16 digit number neilouho’n nei le gou ajuoh theiloudi’u, choh zong achoh theiloudi’u hikit nalaised.... kare.... hiche zeh hi hichu’o, 666 atina’u hi. Ka laijon, ahi’a aboina ding khat chu, driving licence le Pan card a min, kum ahilou leh address bang ana kibah lou leh police in eimat jieng ding tina ahitai. Hiche hi government in India gamsung’a adiehset’a terrorist, thilse bawl ho akuon’a kivendoh tei ding, chule black money ho control theina ding le nehguhho matdoh theina ding’a tohguon lientah’a anei’u ahiye.
Card hi aphatna ding tamlheh achu’o, ahivang’a private secrecy umthei talou ding, government in nanei nagou zouse ahed jieng ding, akisel umthei talou ding tina ahitai. Card a iti hamkhat’a eima hina ki record khielkha aum leh muntin’a boina kituoh thei nalai ding ahi. “Man is born free but everywhere he is chained” tichu hung hiding ahitai. Ka laijon, a ipi chu hitaleh, thilkhat asuo leh asietna le aphatna khuoltuoh’a, hedchien’a, chutieng leh panlah ding ahi ti sumil poute.

New Delhi i-minsietna mun’u hizing ding hitam? - LD June 2011


New Delhi tuolpi’a um eimi nungahho thusim ina jadoh zing uvin ahi. Lolhinna sangtah tah hinmuho thusim zong ina jajiuvin, vangsietna sangtah tah hintuohho thusim zong ina jadoh jiuve. Mihiem ihizeh uvin mi zouse’n thusim chuom chieh i-nei uvin ahi. Koima zouse thusim akibang suohkei theipoi. Lolhinna tuohho ikipapi uvin, vangsietna tuohho i-lhasietpi uve. Hiche ahung umdoh theina chu koimacha amachang’a hingthei i-umlou zeh’uh ahipen’e. Laijon khat ihizeh uvin lolhinna le vangsietna chung’ah lunggel puohdan iki hedthiem pieh tuo jiuve.
Eiho’a ding in gampam tamtah aum’e. Ahinla gampam tamtah lah’ah New Delhi ahin eimite i-tampen uvin ahi. Atampen ihi’u toh kilhon in newspaper le magazine ho’ah i-thusim’u ahung kisuodoh zing in ahi. I-seisa ma bang uvin vangsietna hileh vangphatna hileh ahung kisuodoh dungjuiyin athuoh ding dan koima seilou in lungthim in ahin phuongdoh jiengji’n ahi. Innlam’ah thuthang tamtah akija zing in, hiche thuthang hozong hi atamjo New Delhi akuon thuthang ana hikitji’e. Azehchu i-tamna pen’u ahizeh in thuthang zong atamna pen ahiding hedsa ahikit’e.
Tuchung in zong New Delhi akuon in thuthang khat ahung umdoh kittai. Cecilia Chong kithana thusim hepha zouse’n alaidip akidop suoh keidi’u tahsan ahiye. KSO (D) Press Release kamudoh chun keima tah zong katimul akithoudoh jieng’e. Ajing jingkah in local paper ho’ah athu ahung kisuodoh kit in, jachad le puohnat umlheh zong leh thusuo ahizeh chun ahung kisuodoh ding mong ahi’n, ipi ilodi’u hitam? Akichai chu akichai ahi maitai.
Cecilia Chong hi 2005 kum chun Churachandpur a um Kam (name changed) toh ana kicheng in, maban ding gelkhohna jal in New Delhi ana juonlhon in ahi. Hinla New Delhi ana zot lhon chu amani’a ding in kikhenna zoh ahung suohdoh tai. 2010 kum in ana kikhen lhon in, hiche akuon chun Cecilia in Nigeria mi Innocent Nwayo toh kilungsietna hinkhuo ana mang khom lhontai. Kichenna chet aumlou vang in Uttam Nagar Phase II ah innkhat aluokhom lhon’e akiti. Inn neipa Gurdev Singh in inn bahara lahnuom in a inn luona lhon chu agaveji’n, hinla koima ana um jilou zeh in ana kinungle kitji’n ahi. Innvel’a umho’n aseina uva inn-neipa’n ni 12 zou sieh leh inn bahara ahung dongji atiuve. May nisim 20 ni, nilhah lam nidan 4:00 don in Gurdev Singh inn bahara dong ding in achiekit in, nidang’a banglou tah in Innocent le Chong room akuon chun thil namse tah khat aja’n, alungdon man in Police ho ahedsahta’n ahi. Police ho’n kot akhen hong uvin ahileh innsung’a chun bag sung’ah Chong luong damsa chu ahin mudoh tauve.
Gurdev Singh seidan in Innocent le Chong in first floor aluo lhon ahi’n, Nigeria mi mama Michael kiti khat in third floor aluo’e ati. Puon’a kiveimi dan in akisei lhon’e zong ati. Hinla police ho akuon’a thulhut kimu chun aseina’ah innsung’a chun puon’a kiveiho von ding mong mong imacha aumpoi atiuve. Hiche thu ahin police ho’n FIR khat register abawl uvin ahi.
Ajing in Delhi thusuo ho’n Nepali nungah khat athisa’n akimudoh’e ti’n ahin suodoh kit uvin ahi. Ahinla Chong lawiho voter ID card khat mudoh in aum in, hiche akuon chun athi chu Nepali hilou in Chong ahida’n heddoh ahung hibep’e. Eimi nungah khat athi’e ti heddoh ahitoh kilhon in KSO (D) in nasatah in pan ahin lapai uvin, Chong luong damsa chu Dwarka Christian Cemetry ah Zomi Christian Fellowship (ZCF) Pastor TK Lian in vuidohna aneiye.
Alangkhat’ah Chong lawipa Innocent chu holmo in aum in, hiche thu kisut changei ahin mudoh ahi hih laiye. Innocent hin ningkum October lha’a chu India ahin zotlud ahi’n, Mumbai akuon’a New Delhi ahin zotkit ahiye. Tu’a a inn luona Uttam Nagar Phase II a hi tukum February nisim 4 akuon’a umpan bep ahiye. Police in Innocent chaloh dan Nigerian Embassy hedsahna anei in, chule Nigeria mi phabep zong thudohna anei tauvin ahi. Innocent toh kithuo hiding’a ginmo mikhat police ho’n aman uvin, thudoh ding in ahen uve. Ginchad umtah akuon’a thulhut kimu khat in aseina’h Innocent hi a visa kichai ahita’n, India a aum nahlai ding tahsan aum tapoi ati.
Thudang kija khat chun aseina’ah Innocent inn luona building ahin nungahho ahung vahlud zing uve ati’n ahi. Hiche nungah hochu party bawl ding’a kivon ahizing uvin, ahung valud phad’u zong jaan khang nung jiengseh ahiji’e akiti. Khatvei zong hiche nungah hochu khaam in aum uvin, thudoh ahina uva chun simlai jiengseh dan in akisei uvin ahi. Mivom guollhang hotoh kivop zing chu Chong bouseh hilou’a, nungah dang zong phabep um nalai hiding ham ti ginmo aum’e.
Thusuo jad jad, achuom chuom hung suoh zong leh eimi numei khat athisa’a bag sung’a kimudoh kiti jieng vang hi thil gimnei tah khat ahitai. Chule hiche thusuo kisut changeiyin Chong hi koicha koinao ahi heddoh ahi hih laiye. Police akuon’a thulhut kimu khat chun aseina’ah  a innsung mite’n case ahung bawl uva ahileh hiche thu hi thah boipi hiding ahi ati.
Gampam’ah mi tamtah i-umdoh tauvin, hinla akhoma ma jieng khat chu i-umna mun’a imi isa koima’n eina hedkhah lou ding hi thil tijad umtah ahiye. Eimi simlai le natong, gampam’a aumna mun zouse’ah KSO le KWS aum suoh keiyin ahi. Nu le pate’n zong cha le nao gampam’a i-koidoh ho’u hin KSO le KWS a khohgel nah uvam ti phatah’a khuol chil ding in deisah ahiye. Gampam’a um hingal’a, ami asa kibahpi alaijonho’n aumlam zong ana hedlou, chule a umna mun zong kihedoh lou mi phabep aum’e ti’n ginchad umtah akuon in thulhut akimui. Mihiem koima i-chang’a phathei aki umpuon, i-boina, i-lungdonna le i-kipa nikhuo’a eihin kithuopi ding imi isa kibahpi hotoh kihedtuo tei tei ding hi gampam’a umho’a ding’a thil poimotah ahi’n ahi.
Tuchung’a Chong in ahinkhuo achanna chung’ah lunglhai louna thuphuon internet ah tamtah mudoh theiyin aum’e. Facebook ah pasal khat in Saipikhup toh nungah melsetah’a kithana lim internet akuon’a kiladoh chu Chong kithana lim dan’a siemthu in abawl in ahi. Ahinla hiche lim siemthu chu ipizeh’a nampuon toh akoitha ahi hilchetna peding’a facebook user khat in thupieh anei phad in ana ladohtai tithu zong akijai. Khat vangsietna chu khat in kichepna’a ana bawl lunghanpi zong tamtah aum’e. Chong hin ahinkhuo mantamtah ajad le nampi chanpiho’n kihilna’a aneitheina ding uvin ana lhasuo dan’a i-gel ding uvin deisah ahiye.
Gampam’a um numeiho thu kithang kijadoh aum zing jieng in ahi. Khat le ni mitmona zeh in gampam, adieh’a New Delhi mun’a um i-chanute’u zouse minse dan in aumdohta’n, akhoh behseh’e. Gampam’a um numei zouse akibang ding’a gel’a, moh thed jieng zong mitamtah aumtai. Agelkhiel lheh uve. Som gieh khat in azun ache leh somgieh zouse zunche akiti’e. Hinla ana hidieh jipuon ahi. Khat le ni mitmo zeh’a adang zouse’n zong minsietna atuo thei ahiye. Nungah khat mitmo zeh’a nam pumpi in minsietna amuthei ahi ti geldoh zing ding angaikhoh lheh jieng in ahi. Nopsahna ding ahilou leh sum bai muna ding gelna zeh’a kilhathangna chun kum tamtah hung kisiemtou tou nampi min chu imacha lou thet’a asuh lhah jieng thei ahiye. Delhi Police officer khat in aseina’ah North East numeiho zeh in ka natoh’u ahahsa lheh jieng’e ati’n ahi.
Innmun’a um nu le pate’n zong gampam’a um i-chate uvin itobang hinkhuo aman’u hinam ti khuol jiji ding deisah ahi. KSO ho aumnai moh tijieng thei ahipoi. Nangailud tah nacha chu ajad le nam mite’a ding’a jachadna hung kuondohna pen ana hikha thei ahiye. Hizeh chun gampam’a um i-chate uvin KSO le KWS agelkhoh nah uvem ti heddoh teiyin aphai. KSO le KWS toh kigamla chapang chu ahinkhuo zong i-chan hamkhat achavaisa ahitai kiti leh seival hipuonte. Nam minphatna susetu’a i-cha le nao ahung pankhah ding tijadna’n nei’u hitin, a hinkhuo mandan’u vetlhah pieh zing le’u hen eiho ding’a zong i-sum senlo umna anahijo ding ahiye.

Career queries - LD June 2011


Pu Editor, kahin dohnuom chu ahileh 10+2 Arts simlai kahi’n business lang’a kalunglud lheh jieng in hinla boina neokhat zeh in Science, Comerce tiho kana lathei tapuon, tua kasim kajo phad leh ipi subject pen laleng business lang'a chance kanei nalai dem? Lungsiet'in neihin seipieh di’n kahung tao'e.
+919402722285
Laijon,
10+2 Arts nachai tieng leh business lang’a naludmona ding imacha aumpoi. Bachelor of Business Administration (BBA) bawl le chun na lungludna subulhingtu hijieng tan nate. BBA hi Professional Course ahi’n, BA, BSc, B.com kitiho bang’a degree course zong ahithou’e. 10+2 a Science le Commerce nalah theilou zeh in lungneo hih in. Ipi stream hizong leh BBA lahmona ding imacha aum diehpoi. 10+2 nasimna’ah mark asang theipen muna ding in hatah in panla le chun, BBA ludna ding in nahin kithuopi thei pen inte.



Pu Editor,  Cl-X simlai kahi'n ken katup chu I.F.S (Indian Foreign Service) ahin, Cl-XI apat ipi subject (tichu  science/arts) kila leh apha dem?  Ipi iti kilolhin ding ham? Lungsiet tah’a neihin seipieh di’n kahung tao’e. -Lulun Haokip
Laijon Lulun,
Indian Foreign Service natup chu LD in nahin kipapi lheh jieng’e. IFS nahi theina ding in UPSC na jodpa angaiye. UPSC jotheina ding in ipi subject hizong leh na lahpen pen chu phatah’a master ding ngaituo in lang, chule text book bouseh in mihiem lolhinna apiehlou ahidan zong ana geldoh zing in. Ipichu hitaleh Indian Foreign Service lungtup’a nei nahizeh in UPSC ading in phatah in ana kiguo in. Laijon Digest February issue a Career Column chu ana nungvet le chun UPSC kiguonna ding in nahin kithuopi thei inte.

KSO Silchar Brance phudoh hita - LD June 2011


Achiesa May nisim 1, 2011 nikhuo chun Kuki Students’ Organisation (KSO) Silchar Branch phudoh in ana umtai. Chule May nisim 15, 2011 chun 2011-13 geiya lamkai ding’a lhendoh’a um lamkai thahho’n KWS-Silchar kaikhomna’ah Pu Dr. J. Guite Asst. Professor, Assam University, Silchar khut’ah oath taking ananei tauve.
Sl. No. Name Designation
1. Ngamkholen Haokip President
2. Paojatong Singson Vice President
3. Lunminthang Mate General Secretary
4. V.Lhingboi Haolai Joint Secretary
5. Paominthang Haokip Finance Secretary
6. Hemminlal Haokip Inf. & Publicity Secretary
7. Thangminlen Singsit Asst. Inf. & Publicity Secretary
8. Thenkhogin Haokip Education & Statistic Secretary
9. Lunkholal Guite Social & Culture Secretary
10. Kamminlen Changsan Games & Sports Secretary
11. Dr. Linda Changsan Treasurer
Sd,/-
Hemminlal Haokip
Inf. & Publicity Secy. KSO - Silchar