Monday, June 27, 2011

Kichenpi nuomlou - LD June 2011


Kum som sang’a tamjo kilungsietna hinkhuo hin manding kiti vang, mi zouse’a ding hihihbeh inte. Sanakhang lhalel val behseh’a dangka khang gei mang kiguoho tilou ngal, koima zouse’n kum sodtah tah kilungsiet ding gelthei hihbeh inte. Kilungsietna hinkhuo’a akhoh mama jieng khat chu kikhen thei anahi khel khel hi hiding in tahsan aum’e. Aki ngai vanglah hochu kikhenkit talou hiel in ana kilungsiet zing lhon leh phapen maiding vang hija. Hinla hiche zong chu ana hithei dieh jipuon, akhoh lheh’e. Chule kilungsietna hinkhuo’a akhoh mama jieng kit khat chu kinemtah’a iki lungsietpi pa’n jiding’a eina deilhen khahlou ding chu.... iti nagel dem laijonnu?
Nungah khat ihitoh kilhon’a guollhang eihin dei le ngai tamtah um zong leh ni le thum lhenthei ahilou zeh in khat bouseh ina lhengdoh jiuvin ahi. Hiche lhendoh’a um guollhang khat bousehpa chung’a chu i-changeiyin i-lungthim’u akingam tadem? Ama toh kilungsietna hinkhuo ihin man tahzeh chun guollhang dang eidei le eingai hozong akinung khin gam tauve. Kum ana chal chal jieng in, hed manlou kah in khosung le houbung sung’a nungah lengkul lah’a ding in i-min mipi lungthim sung’ah ana kisunlud jita’n, iki nungah sah lheh’a, church choir jieng’a zong hatah’a iki pieh vang in i-dinkhompi, eisang’a hatah’a chapangho ahung jinei masakit jiuvin, ohe... eini guollhangpa’n itih tah leh kichen ding ati talom lom ahi tabepseu dem?
Masang’a eina dei le ngaiho’n la.... cha le nao mui-eh kho in ana kholha gam tauvin, ikineppi pa’n la kichen ding mong mong phapuoh talou.... i-cha ban masang’a jinei ding la kinuom tinten, ahivang’a ama’n la alunggel diehlou. Hoilam i-zot’a hoilamba i-suh ding hitantem? Kinungheiya, i-sang lina pa lawi le guolho vet maiding tilou alampi dang umlou tobang in akilangta’n, ipi iti mong mong di’u hitam? Pasal hohin one night stand dan’a eihin gel’u ahi ta ngapsah dem?
Tulai khang hin mihiemho akimoh chen chen jieng tauve. Ahinla pasal konkhat hohin dongma anei ngal uvin, ahijieng vang in a dongmate’u chu kichenpi ding aguoji pouvin, ipi’u Eve suhkhiel zeh’a gentheina thuoh ding mong kihi zong leh aha thuoh diehset lah’a pankhah vang koiya ding in zong nuom dieh puonte. Phad le nikhuo akilet nung’a na dongmapa’n kichenpi ding’a nahin kilungsietpi ahilou dan nahin heddoh nikhuo tieng leh hung kinunghei le chun, tui buohsa akiluoh kit theipoi ti geldoh jieng in nate. Hiche dinmun’a ding ding in Love Guru in a laijon nungahho aphalpoi. Hiche zeh chun tu le tu’a naki lungsietpi na guollhangpa chun jiding’a nahin lungsiet mong mong ahi le hilou anuoiya thuguol kipehohi phatah in sim le chun hedoh thei jieng in nate. Ikichenpi lou ding toh kilungsiet’a, hinkhuo saotah ana muolliem masang’a thuoh hahsa zep zong leh kikhindoh jieng ding chu thilpha pen hung hitei tei ding in akilangta’n ahi.


1. Na innsung mite:
Na guollhangpa chun kichenpi ding’a nahin kilungsietpi lou ahileh, na innsung mite toh kihedtuo’a, kipawlkhom ding nuom hihbeh inte. Azehchu ama’n short-term goal bouseh avetzeh ahiye. Nahin kichenpi lou ding, ahivang’a nahin kilungsietpi zeh’a ama na innsung mite’n khonung leh ama lhangaiya nakaa nikhu leh oima’a aumlouna ding’a na innsung mite toh kihedtuo ding agelkhoh lou ahiye.
Kichenpi tei tei ding’a nahin kilungsietpi guollhangpa chun na uicha jieng’u zong ngailu lheh vehta. Nanu le napa titahlou, na u-le-nao te zong phatbawl intin, nanu mitmu diehset’a deisahna achan theina ding nanu lunghol lheh inte.

2.  Booty call:
Jaan sodnung’a phone nahin bawl’a, thu manlou gamtin asei leh alunggel hedoh jieng in. Kipahtah in houpipi hih in. Nang’a kuon’a angaichad imacha dang aumpuon, one night stand ding bouseh’a nahin ngaichad ahidan geldoh pai jieng in. Phad dang’a nahin donse behsehlou, Chavang Kut, Kuki Idol, Miuzeeko....night programme aum phad bouseh leh nalung ahol’a a bike nung’a touding’a nahin kou leh ana kithalob pai jieng hih in.
Pasalho’n ajiding’u chu midang mitvet’a zong kilawm zep ahiding adeisuoh kei uve. Pasal chavai pen in zong numei phapen ji’a neiding alunggel teiye. Guollhangho’n nungah khalah, judawn theiho akivoppi nuom uvin, hinla kichenpi ding ahitieng leh church choir ho avekit jiuve.


3. Sum:
Guollhang khat in nungah khat adei mong mong ahileh anu le pa kom’a kitom’a, hahsatah’a ahin bodoh sum zouse chu nungahnu restaurant a nehthei nehpina in amangchai ngam piel jieng’e. Vetang, na guollhangpa toh ipiham khat naneh lhon cheng’a nang sum peding’a nahinno zing le... akichai kahitai ti jieng in. Chingthei tah in dalha’n. Nahin lungsiet ahipuon, nahin duchad ahijoi.

4.  Guollhang hinkhuo:
Guollhang hinkhuo lhalel zing guollhang hochun alhahlel mama’u guollhang hinkhuo toh nang nahin tekah thei pouvinte. Guollhang hinkhuo nuom asahna chu nang zeh zong hikhat nante. Asei sei nanop pieh zeh’a guollhang hinkhuo alhahlel lheh hitei inte. Hiti chu ahikhah leh mundang’a zong nang tobang’a ama seisei nuom jieng nungah dang anei nalaiye ti geldoh zing in. Chule nangkom’a ahinkhuo thusim selguh aneizing tobang’a nahed’a ahileh back-off.


5. Lawi le guol:
Lawi le guol itobang’a apawlji’em? Guollhang khat chun nungah khat alungsiet mong mong’a ahileh ama lawi le guol hotoh kivop zing sang’a nungahnu kom’a umding adeilhen zoh ding ahiye. Nang’a pa’n nangkom’a umsang’a a lawi le guolho toh kivop ding akhohsah zoh’a ahileh oh... secondary kahidan ahiye ti jieng in. Dihtei tei ding ahiye.


6. Kum som kilungsiet:
A film i-vet leh i-mitlhi pod jieng, eichung’a ahung lhun leh thi diehchetna thei. Na guollhangpa’n nahin kilungsietpina kum ijad phatam? Kum som valjen nahin kilungsietpi ahitah leh kiha neplou angaitai. Midang nahin dei le nahin aum’a a thangsiet manchun ana moh tahsan jieng tahih in. Thaang nakam phat tenlou leh ohkhel talou maithei ahitai. Kavaigeitai nati masang in vaimat ding ana ngaituo jota’n, achuti lou leh guollhang dangho’n navaigeitai nahinti tahbeh ged uvinte.


7. Phatchuompi guolnu:
He he... asei ding dan adang zong aumthei dieh hih’e. Na guolpa chun nang chu nahin phatchuompi nuom zeh’a a guolnu nahinti ding ahiye. Midang mitvet’a lawi le guol tobang’a nahin kivoppi ding, a dongma la hisam lou, aumchan chula dongmalou zong hikitlou. Pasal doha thuh tahtah tam ahiye, nungahho chingthei mai uvin. Ama phatchuomna ding bouseh’a nahin kivoppi ahi’n, hope nahin pieh ana kihisah hih’o. Phad chomcha’a ding bouseh’a nahin kivoppi ahijoi.


8. Kituh gahna umlou:
Guollhang khat chu ajiding mong mong’a nahin huol ahileh pasal dang toh kituhgahna umlou hiel’a nakivop ding phamo asah lheh ding ahi. Jiding’a nahin geltheilou, nahin kilungsietpi pa chun pasal dang toh jaansieh in party chie zing zong le chun khohsah in neidieh puonte. Midang masang’a zong nangni thu chu kilungsietna lampang’a hed ahilouna ding in dongma bang in milah’a nahin kivoppi hihbeh inte.


9. Kichen thupi gellou:
Akom’ah kichen ding thusei le chun thulahlou sei tobang bepseu in nahin dawnbut inte. Jinei ding nuomlou hidieh puontin, nang chu ajiding’a nahin deilou zeh ahijoi. Jineilou’a changkhatpu bang’a hinkhuo manding koi nuom inte nati’a hichepi chu kineppitah’a ngah zing ding’a kiguo nahim? Kichenpi ding’a nahin geltheilou chu zangkeiyin nahin seipieh leh ngai hahsa ding ahizeh’a naheddoh thei khah leh ati’a lampi chuom chuom’a ahin seidohji ahiye. Hiche chu nang in nahedthiemlou leh amapa pichu nalungse cheh cheh kit nalai vehta’o na?


10. Free gift:
Na guollhangpa’n ajiding’a nahin geltheilou leh nang side apat’a free gift ana tamzep hikha maithei ahiye. Bongnawi athon’a nezing theipa chun bawng choh ding angaituo louhiel ding ahiye. Bongpi khat chun kumlhung lhalhung’a nawi aneidieh louzeh in bawngpi dang holna ding kingaituo loichel kit inte. Chingthei in ka laijonnu, guollhang kitublouho doha’n lhalud pou hite.







The First Word - LD June 2011


Manipur Integrity

Nagaland Chief Minister Neiphiu Rio in Manipur ahung chotlud’a Naga Peoples’ Front (NPF) kiti political party thah ahung hondoh ding Manipur gamsung’a um political party zouse’n ana jada suohkei uve. Azehchu amin in NPF kiti henlang, Rio lamkaina le tohguon bang in gingdoh zong leh asung’a NSCN (IM) te lamkaina’a ima zouse kiguong tobang’a gel ahizeh leh Naga chate chenna mun zouse gopkhom ding kiti NPF tup le doi’a ajao khah zeh in Manipur in ana zahda lheh jieng’e. Zahnuom’u henlang zahda zongle’u hondoh ahita’n, aban’a thil hung lhung ding hohi itobang ahung hitadem? General strike aum vang in tohguon achielha’n, state force ho’n Senapati adellud vang uvin Rio le asemang pachong ho ahung kitollud’u chun ui gucha abang gam uvin, NPF chu tundoh ahi tamaiye. Chule May 30 nikhuo leh State Government,  Central Government le United Naga Council in Senapati’a kihouna aneiding ahikit’e.
Naga te’n Manipur asuhkeh uva, Naga chate chenna mun zouse khat’a gopkhom ding hihenlang, May 30 talks a Naga te khantouna ding le machalna ding i-jad aseidi’u hizongleh eiho’a ding in tijadna ding imacha aumpoi kiti leh seival hipuonte. Manipur integrity ti’n Meilheite peng peng zongle’u eiho’a ding in imacha asietna zong aumpuon, aphatchuomna ding zong imacha aum diehpoi. Anop’u leh kikoi uivntin, kingailu tah in um uvintin, anop’u leh kithattuo uvin tin, gam kilah pieh zongle’u eiho gam atohkhah lou pou’u leh asietna le aphatmona ipi um intem?
Kuki Women Union Manipur (KWUM) in May 30 talks ding thu’a dialogue posing threat to the emotional and territorial integrity of Manipur would not be tolerated ti’a hangsantah’a asei jieng’u vang hi kilawmmo zep hilou ham? Manipur integrity iha seichan uva eiho gamtum thum hoilam’a ikilahdi’u? Nagate’n gaal’a eina sad uva, mihiem 900 valjen einatha uva, inn le lou, khuo le veng tamtah eina suhmang pieh lai uva chu Meilheite’n eiho panpina kamcheng khatbeh akeh khah mong’u hinam? Eimaho eihin suhkhah loudi’u phot leh tuchung hin zong thipbeh in gaalvet thole’u hen phapen ding in gel ahiye.

Saturday, May 28, 2011

5 Minutes Fantasy - LD May 2011


Eimi lasathiem tamtah aum in, kaki thang-atpi thei lheh uve. Lasahna lam’a jad le nam choisangho thuohgimna koima’n ahed piehji louzeh in gentheitah in hinkhuo amang jiuve. Laa asa uvin, i-ngainuom suohkei uvin, ahinla mi’n sumseng’a laa ahin sahdoh ahilam helou hiel in dubbing iki bawl uvin, bluetooth mangcha’n artistes thiem tahtah ho lasah ikilahson uvin, ahung kuondohna lam’a sum kisenna chu manlou asuohdoh jitai. Jaddang lasathiemho’n athepna’u innchen siemdohna’n anei uvin, eiho’a hohin inngapna’n aneiji tauve.
Hiche zeh chun artistes ho ka ngailudna asang in, ajadchuom lheh jieng in ahi. Function khat’a laa asah’u zong leh akouho’n alasahman’u titahlou in a bahara jieng’u zong pieh ding ngaituo lou hiel in function akichai leh hoilam gei’u hitam ti donse’a neilou hiel in i-dalha mangkei jiuvin ahi. Hiche hin artistes ho athepna’u i-ngaichad vang uva athepna’u kipapi ding dan i-hedlou’u asuodoh in ahi.
Jaankhat kakhuo uvah rising day kamang uvin ahi. Hiche chung chun Maxxy Minthang zong lasa’n ahung’e. Achung’a kisei bang in organiser ho’n function kichai chun Maxxy Minthang chu suhna ding helou hiel in ana dalha uvin, achangseh in ahcha malzin bang in adahle le’n, hinla kithuopina amu dieh tapoi.
Stage chung kahe zou uvin polam’ah kahung poddoh in ahileh hall mailah’a chun Maxxy Minthang achangseh in ana vahle le’n ahi. Ka ngaisang tah mi ahizeh chun ken zong kaga naiyin, Maxxy, inn nahin dalhah chu nalunghel lheh hai? Nachangseh in navahle le jieng in kagati leh lungdong tah in ahung kihei pheiyin, thil umdan chu eihin seipieh in ahileh kapona lheh jieng’e. Hiche phad chun Youth Club President pa inn’ah kaga chie in, thil umdan chu kaga seileh Katei... Maxxy chielou lai ham? Um nalai ham? Kihedpi anei leh alawiho inn’ah ana gieh tante... gaha boipida jiengta’n eihinti’e. Tujaan nuoiya koi chun akhuolam’u gamlatah anungzot ding’a agel ahidem vang kahe diehpoi.
Kahung kile in hall lam kahin juon’e. Maxxy achangseh’a adin chu gaal akuon in kamu’n, khoh kasa lheh jieng’e. Lungdon man in ka inn uva kapuiyin, kanu le pa kom’ah thil umchan chu kasei in ahileh alunghang behseh lhon in, Youth Club lamkaiho thiemmo achan lhon’e. Maxxy chu ann neloulai anahikit’e.
Kitim zou talou in kapa’n ipiding’a mi ann jiengcha zong nehsahlou uva alasah achuti thanoppi’u ham? Niengboi, bu hin siempieh in ti’n kapa’n eihin sol’e. Chuin ken zong bu kasiem pieh in, kanehsah’e. Jaan in kaki houlim lhon in, Maxxy in adamsung’a keiho khuo ahung nung phah tahlou ding ahida’n lhase tah in aseiyin, khoh kasa behseh jieng’e. Alung nopmo chu kahe’n, hinla imacha kaseithei poi. Suhna ding helou hiel’a lungdong tah’a aum laitah’a kaga kithuopi khah zeh chun kipathu aseiyin, amel’ah lhasietna le kipana mel alang’e. Jaan asodthimta’n, tousod talou in alupna ding kasiem pieh in, nuomtah’a akicholduo theina ding in mangpha kati’n ka ihmu tauve.
Jingkah matah in kaki thou in, Maxxy lupna kagavet leh nuomtah’a ana kicholduo kamu zeh chun kakipah lheh’e. Ahedlou kah in guhthim in ka mobile phone in a i-mut ped chu lim kala’n, ka wallpaper ding in kaki koipaiye. Jingkah ann ding kasiem in, kaki sabuoi cheng’e. Hiche pedtah chun Maxxy ahung jingthou in, akisuh thiengna ding kaguon pieh in, adawn ding cha kapien ahileh kipathu aseikit in ahi.
Ann-neh zou in innlam chie ding ngaituo lou hiel in Maxxy chu common room a touna chung’a chun atouden in, chie ding na ngaituo lou ding ham tiding chula thil hithei ahilou zeh in kaga moh toupitai. Amelsuo adihpoi ti vang chu kamu theiye. Ipiti nahim? Adamlou nahim? kati leh ahipoi Niengboi, ka kilena ding bahara ding cha zong kanei tapoi ti’n eihin dawnbut’e. Ka pona behseh in hedlou kah in ka mitlhi ana luongdoh man in, hinla Maxxy in amupoi. Nam lientah bang’a ki um’a, artistes ho dinmun kavetji tieng leh hahsa kasa thei lheh’e. Youth Club President pa kom’ah kaga chiekit in, thil umchan dan zouse kaga seikit’e. Chielou lai ham? Vo henu... ipi abawl den hitam? ahinti chun kalung ahang zah in seilou ding gamcheng kaseidoh’e. Chuin a bahara ding in sum jani eihin pe’n, hinla kahin lahpieh tapoi. Kapa kom’ah kaseiyin, Maxxy alhasiet louna ding ti’n dangka sang khat kathum pieh’e. Kapa’n zong khosung lamkaiho umchan dan chu kidang asa’n, ama sakhao asoh maitai. Hiche sum chu Maxxy kape’n, parking gei kaga thahdoh in ahi.
Maxxy achiedoh akuon chun artiste ho kangailudna chu artiste khat lungsietna ahung kisuohdoh tai. Hinla Maxxy achieta’n, ipi kati ding hitam? A phone number beh zong la kana kilah puon, ipi kati mong mong ding hitam?
Lhakhat lam achieta’n, hinla Maxxy kalungsietna abeithei tapoi. Lhavah jaan khat kachangseh in verandah’a katou in ahileh ka phone ahung ging in, kavet leh a number kahe khapoi. Hinla kagah houpi leh Niengboi... ti’n eihin kou’e. Maxxy kahiye... nahedlou’a na phone kana vetzeh in neihin ngaidam in. Ka chiedoh akuon in nang kahin ngaina abeithei tapoi. Thani leh na khuo uva kahung kit ding ahi ahin ti chun kakipah behseh jieng’e. Kipahtah le thanuom tah in thaini kangah zing in, hinla kumbul’a Christmas ngahlel kabang jieng’e.
Thaini ahung lhung in, innmai lam bouseh kaveve jieng’e. Nilhah lam changeiyin Maxxy ahung tapuon, ahunglou ding hitante ti’n kagel’e. Nilhah ann neding’a kakisah laitah uvin innmai lam’a ding kanu’n Katei... Minthang, hoilam juon ding nahim? ti’a asei kazah phad in inn mailam kadel pheiyin ahileh Maxxy ahung valud kamu’e. Ka lhagao van’a kal abang jieng’e. Kipahtah in ann kanekhom tauve.
Jaan in keini bouseh katou lhon in, Maxxy in Niengboi, puoh pieh thei dang la imacha kaneipuon, nang’a ding in laa khat kahin po’e ahinti’e. Ipi laa hita, keiya ding’a hung kipo chu kati’e. Innsung’a guitar aga ladoh in, Lungdeinu kom laituol lengdi’n, kahin jot’e muol le lhang cheng..... ti’n ahinsa’n ahi. Alaa chu kazah khahlou ahizeh chun laa thah ham? Koisah ham? ti’n kadong in ahileh First Letter vol II kasiem tieng leh hiche laa hi kasah ding ahi. Niengboi, hiche laa hi nang’a ding mong mong’a kasiem ahiye ahinti’n ahileh ka umna mun zong kahe tapoi. Kakipah behseh in kakichop leh leituol lam’a kakitanglha’n, kanu’n ipi bawl nahim? ti’n light ahin vah in ahileh.... vo henu.... kei pichu... jaan mang nuomtah toh lupna chung’a kuon’a ana kilihlha kana hibou’e.....

Thienkim Baite akhuong'e - LD May 2011


Thienkim Baite

Lasahna lam’a minthanna hin mutheina ding in phad alud in, kihambawlna le gunchuna zong angaicha lheh jieng’e. Album khat bouseh bawl’a minthang pai kitihi eiholah’a atam behseh puon, lhomcha bou ahi nalaiye. Hiche holah’a chun tumging toh houlaa’n pakai chu vahchoi un singer Thienkim Baite zong ajaopha’e. Thienkim in album khat bouseh abawl nahlai vang in TC Network online ladeilhen ah ama khenlha ding umlou tobang in laijonho akuon in deilhenna amuzing in ahi. Thienkim lasah hin lhagao lam’a zong mi hatah’a asuhad chuom’e. Maicham kahin siem’e Pakai na kengbul’ah ti laa diehset hin mi lungthim atongkha lheh jieng’e. Video toh vetlhinsed ding’a hung kiguongdoh ahi’n, lungnachim aum lheh jieng’e.
Chule David Kakap in Thienkim album’a music guntah’a abawlna zong scene phabep aumzeh in avetlhing diehset’e. Lhagao lam chu thuchuom ahita’n, music quality zong ahoilheh jieng in ahi. Thienkim lasahhi video a sang in zong LIVE ah angeijo cheh nalaiye.
LD in Thienkim kimupina ding lampi angaituo zing in, hinla inn’a kicholduo manlou’a laijonho lungthim kipasahna ding’a laasa’a vahle ahizeh in akimupi lemchang theipoi. Hiche article kisut laitah jieng hin zong Leimakhong’ah Easter Sunday mang ding in achie’e tithu akijai.

Lamneilhing 1st Step released - LD May 2011


Lamneilhing gospel lasahna lam’a hatah’a ana minthan jieng vang in Planet ‘M’ ah amin aumkha hih laiye. Azehchu ama’n ama album tiding ananei loulai zeh ahi. Ahinla ama album anei masang jieng in zong tuhtaang zoulou ding in amin ana chieta’n, laijonho lungthim sung’ah Lamneilhing in mun lientah analuota’n ahi. Hiche zehtah’a chu Planet ‘M’ achop khup’a, Laijon Digest Miuzeeko Awards 2010, Kholmun Lentuol’a chu mipi sang somni valzel masang’a laa anasah ahiye.
Lamneilhing in tulaitah in ama album keidi’n aphai ading video khucheng in akab pantai. Hiche album hi Lengtonghoih Recording Studio a ana record ahiye. Eiho artistes tamtah in hiche recording studio a laa record ding ana ngaplel thei lheh uve. Azehchu Lengtonghoih ahin awleng siemphat abawl pouve. Lasathiem dihtah khat in software mangcha’a a aw kikaituoh lele chu adeimo thei lheh uve. David Kakap ahung suodoh akuon in eimite’n LIVE MUSIC ngailudna i-hin neipan uvin, chule i-hin chiepi pan uvin, music value dihtah hedtheina ahung hidoh ding zong ikineppi uve. KEIDI’N APHAI album a music hohi David Kakap in ajud ahiye.
Hangsantah’a software ngaicha lou hiel’a ama awsuo bang bang’a sahdoh ahitheina ding in Lamneilhing in gunchu tah in lasahna lam’ah kithiemchuhna ananeiyin ahi. Midang bang’a awsiemna ding munpha neilou laite ihizeh uvin akiha bawl chan chun lolhinna amu nahlai ding in akilang’e.
Lamneilhing hi tumasang’a CCpur a ana kibawl Super Idol azong anajao in, Top 10 holah’a zong ana jaopha’n ahi. Chule Gospel Singer minthang chieh le Miuzeeko Awards for Gospel Singer ana musa chieh Ngaineilhing Haokip, Esther Sitlhou le Lhanei Haokip toh VAHCHOI UTE ti album a zong laa anasa khom khatai.

Sum holdan le sum mandan - LD May 2011


Leisiet chung’a miching ho’n Aristotle apat’a mitamtah in sum thuguh hi hednuom’a anoipi chu anahita’n ahi. Lekhapeh neocha khat, hijad ma ahi iti uva adang in zong ahi iti uva, kinoptuo theina i-nei’u leh lekhapeh neocha mama newspaper a aletdan kibang chet achelhah uva, akikhiehdan i-hed thei uva kinoptuona i-neithei’u hi thil kidang chu ahi. Sum hi ipiham? Alien aneo, ahao avaicha in a ngailud le aboipi sum hoiya hung kuon’a hoilam chieding mi zouse’n kiboipi hitam? I-tam neichan’a kideichadbe zing, chimtih mong mong umlou, kipana ahin lhutzeh’a i-dei’u ham iti zong leh kipana keo hilou’a daana zong hinlhut sum holna’a mizouse tantin neilou’a nna kitong zing, mitamtah ding’a Pathien sang’a thupijo leh poimojo, sumzeh’a kingailudna atam bang’a sumzeh’a kinahna tamda chuomlou, akidang’e. Sum umlou’a hintheina, chentheina umleh nop aum lheh’e. Ahinla leisiet mihiemte’n nuom leuhen daleuhen sum beiyin i-um thei pouve.
Economist ho’n sum ahilchenna uva sum hi sum nna atohna chu ahi, English in ‘Money is what money does’ atiuvin ahi. Pathien lekhabu thieng - Bible in sum ngailud hi sietna zouse bul ahi - I Timothy 6:10. Sum hi holding mong ahi. Sum holna’a natoh ding,a kisahlel ding, tha le zung senna thei zouse sending, lungthim nei zouse manding mong ahi. Azehchu sum umlou in imacha i-bawlthei pouve. Sum umlou in government aumthei poi. Greek miching Cicero in sum government tinggu ahi ati. Atinggu umlou in mihiem akihing theipoi, azong akiding theipuon ahi. Michang hihen, kiloikhomna hileh, nei le nga, sil le chen, umna giena, neh le chah ima zouse sum aumlou leh muthei le neithei ahipuon ahi. Hizeh chun sum hi dei um mong ahi. Sum hi deiding ahi. Ahivang’a sum ho ngailud louding ahi. Hiche kikhenna dei le ngailud hi hedkhen ding thilkhoh tah ahiye. Ahekhen zouse’n nuom asah, ahekhenlou zouse’n hesuoh le lunggim thuohna’a anei’u ahi. Nang in nahedkhen thei’em? Oleh sum dei le sum ngailud hi tunichan’a nasekhen thei loulai ham? Nangma le nangma kikhuolchien in, kive chien in. Mihampha nahim, mi vangse nahim bailamtah’a naki heddoh thei ahi. Bible ma vekit’u hite “Sum muding ngaituona’a kiha bawlna lam’a ki kimkhat tahsan’a kun in akihei mang un, amaho le amaho thuoh natna tampi’n akisuh khahlo jiuve - I Tim. 6:10”
Sum akuon’a thuohnat kisuh khah chu eima le eima midang zeh ahipuon ahi. Eima kisuhkhah’a mi ngohding iti’u ham? Bible thusei kal ahi. Mi ngoh hihbeh in, eima kibawl ahitei tei ahi. Pathien in eihin siem uva, i-melhoi le hoimo hi Pathien ngoh thei khat chu ahi. Ahinla Pathien ngoh’a aphatchuomna aumpoi. Pathien pa daalou’a eima zoh kidaajo ding ahi. Eima daana ding’a mi ngoh chu dihkitlou ahi. Sum hi i-ngailud’u leh Pathien in sum ngailu ding’a eihin siem ahi ti’a Pathien i-ngohdi’u ham? Pathien in sum ngailu ding le ngailu loudi’n mihiem ahin siempoi. Pathien in mihiem hi amachang’a deilhen theina, se le pha hedtheina toh eihin siemtha’u ahi. Eden huon’a zong deilhen theina chu Eve le Adam in amankhiel lhon’a, amani ding’a nuomtah’a umna akuon’a hesuohtah’a umna, ulsa kai’a nehding kiholna mun’a deldoh’a um ahilhon in ahi. Hiche deilhenna chu nang zong nakipe ahi. Sum na ngailud leh na ngailud lou chu nang deilhenna’a kingam ahitai. Pathien ngoh hih in. Hizeh’a chu tahsan chate eiho’n Bible sei i-ngai uva, hinkhuo manding iti’u leh sum hi ngailud louding ahi. I ngailud lou’u leh sum lou’a kiphathei ahi’n, hizeh’a chu sum deitho zoh ding ahi. Sum deihi aphai, innchen louchen, neh le chah, nei le nga neina, kipana nopsahna mutheina ding’a sum hi deichad ding ahi. Aval’a deichad louding ahi. Deichad ding bepchu i-chan bep ham? Deichad ding bep chu deichad ding ahi. Hiche’a zong hin eima le eima deilhenna i-neikit uve. Nangma le nangma naki lungsiet lheh’em? Na kilungsiet leh thuoh natna tampi akuon’a naki suhnadlouna ding’a sum na deichad tho ding ahi.
Sum hi deichad ding ahi. Sum hi holding ahi. Ahinla aholdan dih le pha le hoiya holding bou ahi. Sum kadeiye ti’a holdan dihlou lou’a holding ahipoi. Deichad vang’a mi’a guhlou ding, lahlou ding, adih lamtah’a holding, ahoilam tah’a holding, aphalam tah’a holding ahi. Aholdan dihlou’a kihol hileh Houbung jieng zong sum dihlou tah’a kiholna chu michang hinkhuo, kiloikhomna hinkhuo le houbung hinkhuo’a zong chiedih ngailou ahi. Vetsahna’n Houbung’a  sei’u hite: Houbung sum ngaichadna lientah aumzeh’a sum atam theina ding in ipi hizongleh amuna thei thei, dih le dihlou leh sum hin hol uvin, naguh’u ham, na lepthuol’u ham akihepoi. Sum hijad khutjad mutei tei ding kiti hen, sum chu kihol taleh Houbung sum chu tam nante, ahinla hiche chu lahthei ahipoi. Pathien chu athieng ahi’n, akihouna zong chu thieng ding ahi. Kitepna luiya maicham siemna ding gancha chu nuolna beihiel hiding akiti’e. Nuolna bei sum chu Houbung sum ahung hithei leh Houbung chu hung hadding, chuleh hung machal ding ahi. Houbung phat ding le machal ding i-dei’u leh sum kihol hochu adih, apha le ahoiya holding ahi. Houbung sum kiholna chu athieng hiding ahi. Akihoupa chu a thieng ahizeh in. Network jadchuom chuom ho’a chu Houbung sum hollou beh ding ahi. Sum holdan dihlou’a kiholchu michang hileh jalhang kiloikhomna hileh aphatchuomna sod theilou ahi. Asodlou phatchuomna chomkhat kipana chu dellou ding, chule hollou ding ahi. Azeh chu i-chan i-hin’u kihehih zong leh sodtah hing ding’a natoh ding, sum holding dei ahi.
Tun sum mandan seikit’u hite. Sum chu dih le dihlou hileh i-he tapouve. Amandan chu mandan thiem, mandan dih le mandan hoi hinam? I-sum neisun’u chu tam le lhom leh adih’a i-manzing’u hinam? Bawllou ding, neilou ding, chohlou ding chohna’a i-man’u leh adih’a kihol hita jieng zong leh phadiehlou ding ahi. Tulaiyin NREGS a khuo le veng chule haosaho’n sum asang asang le a lakh a lakh in imu uvin ahi. Hiche i-sum mu’u hi adih le ahoi, apha le lunglhai um’a i-man’u hinam? I-mubang uhin mitamtah in chohlou ding chohna, nehlou ding nehna, donlou ding donna, neilou ding neina in i-nei gam tauvin ahi. Hiche hin avetsah chu sum neiding’a zong lhinglou, fit lou, sumching ding’a tahsan umlou, sum mangding’a zong tahsan umlou mihiem ihi’u chu miseilou’a eima le eima ikiseidoh’u ahi. Kei kahiti bep’e ti’a milah’a iki phuondoh’u zoh ahi. Hiti phad’a hi koi i-ngohdi’u hitam? Government of India i-ngohdi’u ham? Government of India chu Pathien tobang ahi. Khuo le veng’a cheng hohi ikilo leh khantou machalna aneitheidi’u ham ti’a agel gel uva hiche scheme hi ahin guondoh’u ahi. Tu’n thil phatah hung kiguong, hung kitongdoh chu innsung tamtah manthahna, innchen mona, jikhat neiho jini le thum neina, judawn louho judawnna, zou seilouho zouseina, hou-inn kaihadho hou-inn zotlouna, Bible simhadho bible phet tahlouna, som’a khat somkhat somni peho’n juphung saphung’a numei kijuohho kom’a asang aja’a kimanchahna, thil phatah thil phalou tah suoh ahita’n ahi. Koi i-ngohdi’u ham? Koima ngoh poute. Eima ihibou uvin ahi.
Hitiho zouse zeh in adieh in tahsan chate Pathien thu ging’a hinkhuo mang’a cha le nao khoukhah’a Pathien deilam ipi ham hol’a Pathien kichaho zouse’n sum hi dei maimaiya deilou’a, holding chule amandan dih leh Pathien lunglhaina theiya manding tihi i-gelchihdi’u ahi. Bible in lunglhaisel’a Pathien ngaisah hi phatchuomna tah ahi ati chu haimil lou hiel ding ahi. Sum hi ngailud sang’a deichad ding gel in, chule aholdan dih in hol in, chule amandan pha le hoi chule dih’a manding ahi.

N. Lhungdim,
Thangting House, Molnom