Thursday, October 20, 2011

Sadar Hills nute gentheina ahedpi ding umlou hitam? LD October 2011


1971 akuon’a District pilhing ahitheina ding’a India gamsung’a kivaihomna lienpen in thulhuhna ana neisa Manipur government in tuni geiya asuh bulhit loulai jieh in achiesa August nisim 1 akuon chun Sadar Hills gamsung’ah kiphinna ana kipan in, hiche thusim kisut changei hin kiphinna achielha zing nalaiye. Phad chomcha sung’a Manipur government sou thamna ding’a economic blockade bawl masah’a, chuzou leh ol’a kiphinna pat ding ti’a SHDDC ho’n ana guon’u hizong leh gelphahlou beh’a hinkhuo mantam tah 3 ahung kichai khah tahjieh in kiphinna chu asousang cheh in, economic blockade ding’a kiguong chu general strike zoh ahung kisuohdoh khatai. Hiche zou akuon chun boina ahung khohse panta’n, Sadar Hills gamsung chu government office holeh vonpo gariho kihalna meikhu in atuom chah kheh in, chule Manipur government in kum 40 jen mipite chung’a puohgih nasatah ana guon pieh jieh chun gamsung chu thomhaona’n aluodimtai.
Nunao chapangho’a ding in Sadar Hills district pilhing’a ahung kiphuondoh ding chu chimtih umlou in galdot ana hizing in, hinla tuni geiyin district pilhing’a phuondoh in aumdoh dieh hih laiye. Sadar Hills gamsung’ah lungdonna meipi ajing zing in, thichan’a ann-ngol kiphin bawl ding in mipi akipedoh zung zung in, lunglhai louna jieh in lampi akichoutan in, gari vonpoho hallhah in aum in, government office tamtah aki hallha kit in, media chungchuon in government kom’ah tepna aum zing in, government toh zong kihouna aumji’n, inn le lou’a umthei talou in lungtup muolsuona ding in mitin in pan ala’n, gilkiel dangchah khohsalou in Sadar Hills district pilhing ahitheina ding in ateh akhang umlou in kiphinna achie zing in, ahinla government in gamgi siemtuoh masat ding ati bepseu nalaiye.
Sadar Hills district pilhing hisah ding deilouna jieh in UNC lamkaina nuoiyin Nagate chenna mun zouse’ah kiphinna aum in, tuni geiyin zong economic blockade atizing nalai uvin, Moreh road jieng’a zong boina asiem siem jieng nalai uve. Sadar Hills polam’a Nagaho kiphinna chu thuchuom hitaleh, Sadar Hills sung’a cheng Naga ho jieng in zong Sadar Hills pilhing ahiding kadei pouve atithei nalai uve. Adeilou tahtah’u ham, ahilou leh deilouna ding thupieh niel theilou amu’u ahidem tivang amaho le athupe ho bou in kihed tauvinte.
Tuchung’a Sadar Hills district pilhing hisahna ding’a kiphinna hi august uprising tithei ahitai. Sadar Hills mite’a ding in August lha ahung lhun sieh leh tuchung’a gentheina hi manghil hoi hitapuonte. Sadar Hills gamsung’a chengho bep hilou in muntin’a um Kuki chate’a ding in zong haimil jieng thei thil hitapuonte. Sadar Hills issue ahi Kuki min hung kiphapuoh teileh tihi phaituol media holeh Tangkhulho’n neldi gam’a tui ngaichad’a angaichad’u ahiye. Hinla Kukite’a ding hilou in asung’a cheng mipiho’a ding bou ahi ti’a SHDDC apanchah kheh jieh in akinepna’u athon abang’e. Hizongleh amaho’n tohguon phatah’a ananei’u ahijieh zong hintin, plan A, plan B... ti’a banneicha’a hung kiguollhasuh abang jieng in ahi.
Tuni hin Sadar Hills thu toh kisaiya politics seiguo ihipouvin, Sadar Hills gamsug’a nute panlahna zoh i-tahlang nuom uvin, agentheina’u i-thuohpi nuom uve. Chule ahelou laiho’n Sadar Hills nute panlahna aheddohna ding uvin i-phuongzal nuom uvin ahi.
LD September issue chun nute panlahna thu neocha ina tahlang uve. Cha le nao nawicheb banlaiho jieng zong phatah’a vahva manlou’a SHDDC thupieh palkeh’a Sadar Hills gamsung jodpa kiguo gariho ting in pan nasatah anala uvin ahi. Kanggui’a truck khat sandal wood hinpuo amandoh uvin, pasal aum leh sepaiho’n asuhbuoi pai pai jieh uvin nute’n gari chu ason uvin, minu khat in gari chu aheh in, lampi laitah’ah ahallha jieng uve. Sun le jaan umlou in nute’n muntin’ah duty apuo uvin, nungahho jaan duty in pang’u leh akisa chavai khattou in dai-eng khaged inte ti’n chate khankhuo ding gelna jal in nungahho zong aki thakhel sahji pouve akiti.
Kanggui’a SHDDC lamkaina nuoiya public meeting kiguong’a chun nute’n kiphinna haisan ding nati’u leh kagimna’u man, ka nikhotha’u neile di’u ahi ti’n lamkaiho ana hedsah uve. Gentheina peldoh ding sang’a lungtup muolsuo ding gelkhohjo nute panlahna chu lainat um nasahlou ham? Hichan’a pan hinla nuteho genthei thuohna hi ahedpi le akithuopi ding umlou tahbeh abangtai.
Achiesa August nisim 31 nikhuo chun 43 AR akuon in sepai ni garineo in Imphal lam juon in Motbung akuon in ahung kipatdoh lhon in ahi. Hiche teni chu Gamgiphai’ah nute’n achiepai lhon ding ana zahda uve. Chietei ding atilhon jieh chun nute’n SHDDC ho phalna gakilah ding in asol uvin, hinla anuom lhon puon, nute chung’ah kampao phalou amang lhon in akinungle lhon tai. Mihiem hin eima nu bouseh hi nu’a kinei ahipoi ti geldoh theilou sepai teni chun Motbung’a um 24 AR sepai phabep toh uniform lhingsed in Gamgiphai ahin lezot kit lhon’e. Nute’n SHDDC kom’a phalna kilah ding’a asollhon chu amani’n sepai uniform le hiel le thal zoh aga kilah lhon in, chule thalhingsed sepai phabep zong ahin kipuikit lhon nalaised’e. Jaana neocha jieng zong neilou hiel in nute chu ahouse uvin, hitina lam chun Gamgiphai mun’a chun nute le sepaiho chu akinotuo tauvin, hiche chu phad gomkuom’a gel in sepai phabep chun nute chu amai uvin, asuosal tauve. Hiche chungchuon’a chun meithal zong akab uvin, nute chu akisukha zong aum uvin ahi. Lunghan vetsahna in nute’n sepai lamkai ni apummat uvin, ajeb uvin, innsung khat’ah ahen tauve. Gamgiphai mun’a boina chu Kanggui lam’a nute ho geiyin ahin dellud peh uvin, boina sangtah alhungtai. Hiche thilsuoh pedtah chun phaituol’a pressmen phabep leh BBC akuon’a journalist phabep zong amun laitah’ah aum uve akiti. Ahinla thusuo phatah’a lahkhom ding ngaituo lou in ajam uvin, akiselmang tauve ti’n mit’a muho’n asei uve.
Ginchad umtah akuon’a thulhut kimu chun aseina’ah Gamgiphai thilsuoh hi haosa upaho’n sepai lamkaiho toh kihouna anei uvin, vohchal tuhnga in salam asad sah uvin, athu akichai akiti. Nute chung’a suosetah’a chatloh kol sepaiho salam kisadsah chu amaho’a ding in i-changeiyin jachadna ahidem? Thinglhang mite’a ding in hinkhuo’a salam sadkhah kiti chu jachadna lah’a lienpen hita jieng zong leh kol le vaiho’a ding in minsiet seldohna ding’a lampi phapen ahitei ding tahsan aum’e. Indian Army court a heh’a achanding uva lom godna amudi’u chu mitin deisah ahitei ding tahsan aum’e. Indian army ho salam kasadsah’e ti’a lunglhai jieng thei hileh akilompoi. Nute gentheina chu sangval’a hilou ham?
Hiche bep chun akichai hih laiye. September nisim 6 nichun 43 AR ho’n vonpo gari 30 val Senapati akuon in ahin puisuh uvin, Kaggui ahung lhun phad uvin nute’n ana khamtan uve. Sepai’a ding supply podan in akilep uvin, hinla athilpuohho’u chu chapang khuo hethei bep in zong sepaiho’a ding’a poimo umlou ahidan aheddoh jieng thei ding in mit’a muho’n asei uve. Blockade jieh in mipi agenthei valtai ti’a blockade le general strike pal galkai kiguo ahi uva ahitah zong leh government akuon’a thupieh umtei lou ding ham? Thupieh chu thusuo miho’n aphuondoh teidi’u hilou ham? Mipi gelkhohna jal’a vonpo gariho puidoh teiguo ahi’u leh i-bawl’a army supply ahi ati’u ham? Phaituol’a mipiho agenthei leh Sadar Hills gamsung’a mipiho chu kipah dieh ahipoi. Gilkiel’a kiphinho amulou’u hintem? Gilkiel sang’a district ngaichadna sangjo ahilam ahedlou’u hintem? Mipi ding gelkhohna jaolou hiel’a sepaiho’n truck driver ho aga ngailud jieng’u chun ipi avetsah ahi tadem?
Khojin geiyin nute’n sepai vonpoho chu ana lhadoh tapouve. Khuo ahungji’n phad chun sepaiho chun nute chu thakhat tah in ahin vopan tauve. Rifle butt mangcha’n diemlou hiel in nute chu lungsietna beihiel in avo jieng uve. Nute chu panpi ding neilou in Kanggui’ah naosen kaa in akasah uvin, akhut le keng kivo bong, kivo heh, thagui chat, luchang keh adimden jieng tauve. Sepaiho toh kinotuona’a chun nute 64 val akisukha uvin, Kanggui hospital in adol tapuon, amaho lah’a agimzep zep hochu RIMS lam’ah ana posuh uve akiti.
Hiche chan’a zong chu phatsah dieh lou in September nisim 9 jaan chun Keithelmanbi’ah nute chung’ah huham tah in ana chatloh kit taleu uve. Kanggui’a nute hospital’a um chule akisuhkhahna damdoh zoulou’a lumden’a aum’u chu phad gomkuom’a gel in sepaiho mama’n vonpo gari 10 ahin kilhonpi kit tauve. Keithelmabi’ah nute’n ana tingtan kit uvin, amasa’a bang in army supply ding dan in alepkit uvin ahi. Hinla army supply ahilou jieh chun nute’n alhadoh tapouve. Chiethei louding’a aum phad uvin Kanggui’a bang chun thihjol le meithal to in nute chu ahin vopan kit tauvin ahi. Pasal thahad tah in zong thihjol le meithal to’a kivoh ding chu deilhen hihbeh inte. Hinla sepaiho’n amaho sang’a hatah’a thalhomjo nute pichu lungsietna neilou hiel in aban voh jieng uve.
Kanggui le Keithelman’a nute chung’a huham tah’a chatloh hochu “Friends of the hill people” kiti Assam Rifle holah’a 43 Battalion ho ahiuve. Amaho hin Kanggui a um AR Major khat lamkaina nuoiya atepi umlou bawl engsietna nute chung’a alhunsah’u ahiye. Chule nute voho lah’a chun eimi sepai khat zong ajao’e tithu akijai. Major pa maipha holna’a nute avoh ahidem, ahilou leh sepai’a apantheina ding’a kitepna anei apechah ahikha tadem?
Hitobang’a nute chung’a bawl engsietna jieh in SHDDC, KSO (GHQ), KSO (Delhi) le Kangpokpi Women Welfare Organisation ho’n nasatah in 43 AR Major Anish Kutoch chung’a akituopi bang godna pieh ahina ding in GOC le Home Minister kom’ah ngehna ana bawl tauve. Ahinla hiche thusim kisut changeiyin hiche kol guollhang Anish chung’ah imacha godna aum hih laiye ti’n tahsan umtah akuon in thulhut akimui. Nute tamtah chung’a lungsietna le khotuona beihiel’a chatloh Maj. Anish Kutoch hi Gamgiphai’a nute toh kinotuo lah’a zong chun lamkaiyin apang’e zong akiti. Blockade jieh’a mipi gentheina asang valtai ti’a panla ahiloudan kichiehtah in mudoh theiyin aum’e. SHDDC in zong 43 AR Maj. Anish Kutoch hin sum guh alah’a truck hochu Sadar Hills pui galkai ding’a akihoupi ahi ti’n thusuo akimui. Hinla hiche SHDDC ngohna chu Army ho’n nasatah in thuzou ahi ti’n asam phuong uve. Hedding khat chu Gamgiphai thilsuoh zong chu salam asad zou nung uvin zong thuzou ahi, hiche tobang thilsuoh chu aum khapoi atikit uve. Vohchal zong asa kinechaita’a, thuzou ahi ati ngam teitei nahlai’u leh truck pui galkaina ding’a sumguh akilah’e kiti vang chu thuzou ahi mong mong’e atitei teidi’u ahinai.
Zumhan in tuol luong alieh’e kiti chu hiche major pa chung’ah aguilhung diehchet’e. Sumguh akilah ahijieh’a chuti tompan ahi’n, alolhin lou ding jieh’a hunam’a thihjol’a nute avoh’a Sadar Hills apal galkai guot ahi titheiyin aum’e. Sumguh kilahlou hileh chuti lom lom’a apan ding tahsan aumpoi. Gamgiphai’a nute’n avohna’u thangtom’a chuti hinte zong atitheiye. Ama’n atoh ding zouse akitoh chaiya, nute thisan mantam tahtahho mohseh’a avohdoh’a, hiche chungchuon’a chu hospital in zong adollou ding hielkhop’a nute avoh liem hi ngaidam thei ding in gel ahi tapoi. Hinla tuni geiyin ama chung’ah action akila hih laiyin, akhoh lheh’e. 43 AR Maj. Anish Kutoch chalohna hi Indian Army Act 1950 toh kituohlou hiel ahiye. Hiche Act pansan’a case bawl khum jieng ding hi thilpha ahitai. Chuti ahilou leh Sadar Hills nute thuohna le kap le mao’a hinkhuo amanna’u hi mohseh hung hikhaged inte. I-gentheina’u eihin hedpidi’u ngaichad ahizing nalaiye. Chuti ahilou leh September nisim 1, 7 le 10 nikhuo’a thusuo’a kisimdoh hochu achaina hung hikha ged inte.
Australia gam’a kol guollhang khat mi’n nuoisetah’a abawl leh India pumpi kihotling jieng hilou ham? India a um nuomlou’a Dubai a natong ding’a India dalha khat le ni’n gentheina atuo leh Indian Parliament a athu’u kisei jieng hilou ham? Nute 100 val hospital ludsahpa chungthu hi seilou’a mangthai doh ding hitam? Nute suhsiet guo’a asepaiho toh kithuo’a lungsietna neilou hiel’a thihjol’a nute vopa chungthu seilou’a umdoh ding hitam? A mi venna ding meipum’a amivenho vopa thusimhi moh manthai jieng ding hitam? Thudih in vai ahom angaiye. Hiche 43 AR Major Anish Kutoch hin achavalna hi ngaidam athum ding in organisation chuom chuom in ano’e. Ngaidam athum bouseh in lunglhai pou hite. Service lhasuo ding tijadna jal’a I’m sorry tichu thil hahsatah hipuonte. Ngaidam thum zong leh akisih jieh’a ngaidam thum ahilou ding hedsa ahiye. A major hina dalhah khah ding tijadna le minsiet ding tijadna bouseh’a ngaidam athum ding bou ahiye. Hiche zong chu athum hih nalaised’e. Hijieh’a chu amapa chung’a godna sangpen, Indian Army Act 1950 mangcha’a, akituopi ding godna amutheina ding’a lamkaiho’n pan alah ding hi thilpha pen hiding ahitai. Chuti ahilou leh Sadar Hills nute gentheina ahedpi ding hung umlou tahbeh ding ahitai.





Chate thiemzil lamhil - P Vannuoithang Hangmi. LD October 2011

Thumakai: Thepnahi mihiem hinkhuo kisiemdohna ahi. Innsung hihen khosung-houbung le gamsung mipi’n akineppi pen hi thepna chate ahi. Ahin tulai chate lekha thiem tamtah ama thanopna dungjui le hedna dungjuiya career guidance  aki piehlou jieh’u leh amaho’n hiche hochu doi le tup kichieh neiya lekha asimlou jieh uvin alhunna ding mun lhung zoulou atamta’n ahi. Nu le pate’n chateho nursery apat class X/XII chan asim sung hin amaho chung’ah sum le pai tamtah i-sumang uvin, ahi’n hiche ban’a asimlona’u aga muna dingho lamhil akibawl puon ahi. Keima zong MA kachai chan in kanu-kapa, ka-u’te leh ka-ojaho’n hiti ho eina hil pouvin ahi. Tulaiyin zong gamsung’ah BA/MA chai chate tamtah toh ding helou atam in ahi. Aneo uva pat lekha asim jieh uvin lou nna lah atong thei tapouvin, nu-le-pate’n phate’a lamhil aki bawllou jieh uvin service sum i-sunlou leh amuzou kitji tapouve. Hiche hi thil khohtah khat ahitai. State service holah Lac-Lac i-sunlou leh aki muzou puon, ei thinglhang mite hiche sum sun zou ding nei’ah aki lhom in,  asung zouho zong asung khiel aumkitji’n ahi. Hijieh chun chateho’n class X/ XII achai tieng’u sum sun ngailou’a central service ho muna thei competitive exam abawlthei umho kihillou akhoh lhehta’n ahi. BA chaiho’n abawl theidi’u zong tampi aum in, hiche ho zong chu kihil angaita’n ahi. Chuleh chate lekha sim sangsah zou dingho’n zong general line’a BA/MA moh sim sah sang in natoh mubaina, Sabte’n “Job-Oriented Course” atiho’u simthei holeh a-simnadi’u munho zong kihillou in apoimo ta’n ahi.


Leisiet akhantou toh lhon in bawlthei ding leh tohthei ding line tamtah aumta’n ahi. Hinla mi atam tah jieh in lekha thiem atamta’n ahileh service ading’a exam bawl mi atamta’n, service mu ahah zep zep tai. Hizong leh tup kichieh neiya kiham bawlho alolhing tamtah aumda dieh poi. Minu-mipate’n zong chate thiemzilna’a admission, uniform, lekhabu, tution fees ho i-bawl pieh leh i-kin’u kichai jieng dan in i-gel gam tauve. Hichu dih zeplou ding in akilang’e. Chateho hi ama ama thanopna leh thepna (talent) dungjuiya ipi abawldi’u ham tiho hi aneo uva pat’a lamhil (Career Guide) pat ding angaichai. Chule service aum tapoi, ipi lekha sim-sim ngai ham ti’a sei khat le ni zong aumda puon ahi. Hiche zong hi hedna vad zep jieh’a i-sei’u ahibou’e. Vannuoi khantou dungjui leh population tam dungjuiya government in department thah thah ahonbe’a chule private company leh non-government organisation zong athah umbe zing ahiye. Chukit leh kum 60 masang’a service ana bawl panho chu tu’a hi pension chie gamdi’u ahita’n, amaho tohmun zong chu ong ding ahitai. Hinla achung’a  i-seima bang’un tukhang hin (population) atam dungjui leh lekha thiem atam dungjuiyin service hol mi atam in, kitedna ho asan tahjieh in chateho phate’a aneo uva pat’a lamhil na bawl’a, kiguot sah ding ahitai. Hiche hi  lampi phapen chu ahitai. Sabte’n “We are living in the age of competition and survival of the fittest - Kitedna khang’a  khosa ihi tauve. Athiem pen pen le amithei pen penho bou hin theina khang ahi tai” atiuve. Hiche Kitedna hi peldoh thei ahilou jieh in kimaituopi ding joh’a hoitah’a chateho  aneo  apat’a kiguotna neisah ding hi thil poimo khat  ahi. Hiche kiguotna thei ding’a chu tuni’a hiche Chate Thiemzilna Lamhil le hedna belap kihilna seminar paper hi hung kiguong ahi.
Ama ama class dungjui leh thepna dungjuiya sum sun ngailou’a chateho’n central service ading’a competitive exam abawl theiho’u phabep ana vekhom ute.
Matriculate le Class XII chaiho ding’a competitive exams bawl theiho:
1. Combined Matric Level Exam:
Conducted by Staff Selection Commission. Form Submission - kumseh December lha. Prelim Exam - May. Main Exam - Nov-Dec. Age - 18-27. Qualification - Matriculate or 10+2
2. Indian Air Force Airman Exams (Technical Trade):
Kum khat’a nivei. Hiche hi pasal’a ding bou ahi. Qualification - Matriculate/ Equivalent (60%). Height - 152.5 cm. Age - 16-19
3. Indian Air force Airman (Non-Technical Trade):
Kum khat’a nivei. Pasal’a bou. Qualification - Matriculate (45% marks). Height - 152.5 cm. Age - 15-18
4. Indian Navy Sailors Matric Entry Recruitment Exam:
Kum khat’a nivei. Pasal’a bou. Qualification - Matriculate with Science/Math (55%). Or XII Passed with Physics and Maths (50%).
 5. Indian Navy Artificer Apprentices Exam:
Kum khat’a nivei. Pasal’a ding. Age - 15-18. Qualification - Matric ( 65%) Or, XII (60%) with Physics and Maths.
6. Indian Navy Dock-Yard Apprentices Exam:
Kum khat’a nivei. Pasal’a ding bou. Qualification - Matric. Age - 14-19 (24 Years for ST/ SC). Height - 150 cm. Weight: 45 Kg.
7.Indian-Army-Soldier-Technical-Exam:
Kum khat’a livei. Pasal bou. Qualification - Matriculate. Age - 16-24 years. Height - 167 cm. Weights - 50 Kg.
8. Indian Army Soldier Nursing Assistant Exam:
  Kum khat’a livei. Qualification - Matriculate. Kum - 16-23 Years. Height -167 cm. Weight - 50 Kg.
9. Indian Army Soldiers General Duty:
Kum khat’a livei. Pasalho ding bou. Qualification - Matriculate. Age - 16-21. Height - 167 cms. Weight - 50 Kgs.
10. Indian Army Soldier Clerks Exam:
Kum khat’a livei. Pasalho ding. Age - 16-23. Height - 167 cms. Weight - 50 Kgs. Qualification - Matriculate.
11. Indian Railways (Field Worker: Male/Female):
Qualification - Matric+ Certificate in Family Planning. Age - 20-30.
12. BSF Constable (General Duty):
Age - 18-23. Height - 165 cms.Chest - 76-81 cms. Vision - 6/6 and 6/9. Physical Test - 1 Mile Race, 11 Ft Long Jump, 3.5 Ft High Jump. Written Test - GK + Essay writing+ Dictation+ Math.
13. SSB Constable (General Duty):
Age - 18-23. (28 Years For ST/SC). Chest-30cm. Height - 170 cms. Qualification - Matriculate.
14. SSB Head Constable:
Age - 18-23 Yrs (28 Yrs for ST/SC). Qualification - Matriculate.
15. CBI Constable: Age - 18-27 Yrs (32 Yrs for ST/ SC). Matriculate. Height - 165 cm.
(B) B.A/ B.Sc chai ho ding’a Competitive exam bawl theiho:
1. Combined Graduate Level Exam:
Staff Selection Commission in kum khat le khatvei vei alahji ahi. Hiche nuoiya hin khatvei bawl in anuoiya post ding sese exam abawl khom jiuve:
*Assistant Grade (Group-B Non Gazette). * SI in Central Excise, Income Tax, Preventive Officers in Custom House and Assistant Enforcement Office. * SI in CBI. * SI in BSF, CRPF, ITBP, Delhi Police and CISF. * Divisional Accountant/Auditors/ Junior Accountant/ UDC.    
Age Limit:  20 -27 Yrs for Asst. Grade+ S.I in Delhi Police and S.I in CBI). 18 -27 yrs for Inspectors in Central Excise, Income Tax, Customs, Divisional Accountant/Auditors/UDCs. 21- 27 yrs for SI in BSF, CRPF, Delhi Police, ITBP and CISF)
Qualification: Any Graduate. Stages of Examination: Prelim exam (objective type) in the month of february every year. Main Exam: September/October.  
2. State Bank Probationary Officers Exam:
Banking Service Recruitment Board ho’n kumsieh february lha leh BA chai, kum 21-30 ho ding’a alahji’u ahi. ST/SC ding’a kum 5 hapbe ahi.
3. Nationalised Bank Probationary Officers Exam:
Banking Service Recruitment Board ho in BA chai, Kum 21-30 sung ho ding’a alahji’u ahi. ST/ SC ho ding’a Kum 5 ki hap be ahi              
4. Bank Clerical Exam:
Banking Service Recruitment Board ho in Clerk/ Steno/Typist/ Cashier/Data Entry & Telephone Operator ding’a alahji’u ahi. Computer/Typing/Steno hed angaiye.  
5. ReserveBank of India Grade”B” Officers Exam:
Reserve Bank –India Selection Board ho’n BA First Class/MA Second Class ‘a chaiho ding’a february lha leh exam alahji’u ahi.
6. Section Officer’s Audit Exam:
Hiche exam form selud phad hi May - June lha sung ahi. Staff Selection Board ho’n BA chai kum 18-27 hoding’a September lha leh alahji’u ahi.
7. Investigators Exam:
Form Selud phad: August. Exam Date: October lha. Kum 20-26 yrs. Qualification - Graduate with Math/Economics/Statistics. ST/ SC hoding’a kum 5 hapbe ahi.
8. Transmission Executive Exam:
Form Selud phad: Jan-Feb. Exam: Kumsieh May. Kum  18-30 yrs. Qualification: Any Graduate. Exam scheme: Written and Personality Test.
9. GIC Assistant Administrative Officers Exam:  February lha leh exam umji ahi. Kum 21-30 sung mi BA chaiho’n abawl thei ahi. Exam umdan - Written (objective type) le interview.    
10. LIC Assistant Administrative Officers Exam:
Form selud phad: April-May lhasung. Exam Date: kum sieh june. Kum 21-28 sung mi graduate chaiho tohding ahi.                
11. LIC Development Officers Exam:
Form selud phad: July-August. Exam hi kumsieh september lha leh umji ahi. Graduate chai, kum 21 chunglam ho tohding ahi.                  
12. LIC Assistants/ Steno /Typist Exam:
Graduate or Class 12 (60%) muho, kum 18-28 sung miho tohding ahi.                                                                                                                                      
13. GIC Assistant Exam: Form selus phad: March to April. Exam date: August. Kum 18-28 sung mi graduate ahilou leh 10+2 pass (60%). Exam: Written and Interview.
14. BSNL Junior Engineer:
Kum 17-27 yrs. Qualification: 3 years diploma in Civil/ Electrical/Mechanical Engineering.                          
(C) Civil Services Examination:
Union Public Service Commission nuoiya                                            IAS/IFS/IPS/IRS/Central Secretariat Service & 21 Allied Services, BA chaiho’n bawlthei ahi.
Form selud phad: Dec-January. Prelim Exam: May. Main Exam: Oct -Nov. Interview - Main exam result kiphuon chai tieng. Kum 21-28 yrs. (32 yrs ST/SC ho’a). No of attempts: General ho 3 vei. OBC ho 7 vei. ST/SC ho limit umlou. Vacancies: 700-800. ST Reservation: 7.5%.  
Thuchaina: Achung’a kipe hohi alhangpi’a bawltheiho bou hung kitah lang ahiye. Hiche ho tilou adang tamtah aum nalaiye. A hechien nuomho’n “Directory of Competitive Exams in India” kiti Bright Careers’ leh R. Gupta’s Publication lekha kichoh’a hedbe thei ahi. Achaina’n thuchih phabep anave khom ute.
*Lolhinna hi bailamtah’a muthei ahipoi. * Lampi zotna kichieh neilouho kahlah’a mahthahdi’u ahi. *Mithase le tup kichieh neilou hodi’n lampi him-him aumpoi. *Lung lhalou le lung neolou hiel’a tupna neiho mihiem ginchad phahlou achangji’n ahi. *Phad chiesaho i-khel thei tapoi, phad hung lhung loulai zong i-siem theipoi, ahi’n chate hohi phad hung lhung dingho’a ding’a siemtuoh thei ahiuve.

Na lungsiet tah tah le suhbuoida'n - LD October 2011


Laijonpa, nungah melhoitah. chonnemtah chule nalunglai zouse luodim zing nungahnu chu namu tieng leh itobang lunggel naneiji’em? Amin nahed hinam? A phone number la? Koi khuo ahi nahed’a chu nalunglhai sel jieng’em? Nalungthim’a amanu ahung kilahdoh cheng’a sms thot tei ding lung nagel zing’em? Oleh na nathot man kit hitam? Tahmel’a ga houpi ding la tijadna’a nanei zing nahlai ham le? Ahilou leh lawi le guol’a nakivoppi theiya, lungsietna thimthu lel ding bouseh kivad’a hitam? Ihmumo jen le toumo jen’a nalungsietnu chun nang nahin lungsiet hinam? Akhoh tangeiye, i-lungsiet mama jieng nu’n koi ihi zong ana hedphah lou ding chu. I-lungsiet mama jieng nu’n nitin le phadtin’a ikivop zing vang’a i-lungsietna ana heddoh theilou zong chu akhoh kit tave. Ipiba i-lodi?
Nungah akiti leh guollhang in agahel tei ding angaiye. Nungahho’n guollhang adeichad tahkhat aheltheina ding uvin Love Guru in phalna ana petai. Ahijieng vang in nungah zouse’a ding in hiche chu thil hahsa anahiji’n, eiho society in aha pomthei loulai jieh in mi zouse’n abawlthei hihlai uve. Nungah hothu chu chomcha ana kichuomkoi tadi phot leh.... guollhang hija nungah helje helou hochu akinaipi pen pen hospital’a vetsah loiding tithu zong khatvei sang’a tamjo ina seidoh kha tauve. Velsei angai tapoi. Guollhang nahileh nungah kiti chu nang helding’a guotsa ahi ti nageldoh zing angaiye. Ahinla nungah khat aneizou nung’a nungah dang gamoh helhel jiengho Love Guru in daanpo in akoi nuom’e. Nungah khat chu guollhang khat’a ding ahi ti geldoh zing’u hite.
Hatah’a nalungsiet nungahnu chu nagahel’a, ama’n kilungsietpi dang kaneitai ti’a nahin dawnbut leh khongai phot in, ama hinkhuo chu ama’a ahi’n, nang in thu naneikhum jieng leh dihthei puonte. Nungah chu helding mong ahinai, hinla kilungsietpi neisa ahileh suhbuoi lou in aphai. Numei chu nungah ahilaise’a anei umlou ahinai, hinla aneiding’a kiguong mi um ahitah jieh in suhbuoi lou in angaiye. Mi konkhat in vacha lenglai chu akab lha masasa’a ahi atiuve. Vacha lenglai kablha masasa chu anei hikhat nante, hinla nungah hohi vacha ahipouve ti geldoh zing’u hite. Example dan’a vacha toh nungah i-tekah mongdi’u ahitah zong leh hiti lampang hin gah vekit’u hite. Mi thang’a oh sa vacha chu nang in gakilah jieng le chun aneipa’n ipi ageldem? Nang vang kipah nan nate, hizong leh nang thangkam’a ohsa vacha chu mi’n ana kilah leh ipi nageldem ti zong nagel angaiye. Chule nungahho zong hinna nei, lhagao nei ahiuvin, deichad jieh’a lungsietna chu thuchuom ahita’n, mihiem ahina’u hi jabawl angaiye. Anoplou sasa’a nopsah guot ham ham lou in zong aphai. Vo guollhang, nungah khat in hatah’a nahin deichad, nang in nadeilounu chu namu zong leh naluohsuoh jieng hina lou ham? Hiche tobang chu hichu kati... ka laijon.. nungahnu’n nahin deilou’a ahileh nahin deimo ding dan chu gel in lang, jachadna’n neiyin. Hiche kiseilona chu mikhat hunam ham, ahilou leh namphu’a eima’n i-deichad val behseh jieh leh i-lungsiet val behseh jieh’a nopsah guot ham ham lou ding tina’a i-sei’u ahi’n, kisuosalna vang ahipoi.
Nungahnu hatah’a nalungsiet ahichu akichieh in, mikhat nalungsiet thei chu na bulhinna ahiye. Mi lungsietna neitheilou hovang mi vangse chungnung ahiuve. Hatah’a na lungsietnu’n nang nahin lungsiet theilou chu akhohpen tahkhat ahung kisuohdoh kittai. Nahin lungsiet theilou vang in nang in nalungsiet mama jieng’e. Nalungsietna naha vetsah’a, natam phuondoh chan in nahin lungsietmo chehcheh’e ti’ute. Hiche dinmun’a dingkha laijon holah’a guollhang ijad i-um tadiuvem? Lungsietna i-pieh’u chu abulhinglou hintem? Janglal Khongsai in asah ding lunglen laa khat i-moh siem ding hitam? Oleh Kamboi Baite joh in saleh ipi atidem? Phatah in gel’o laijonpa... mikhat i-lungsiet tah tah leh agenthei ding zong aki phalpoi. Hahsatah’a na lungsietnu’n hinkhuo aman zing chu pha nasah ding hinam? Nang in hatah’a nalungsiet vang in ama’n nang nahin lungsiet puon, hijieh chun nang in amanu kom’a lungsietna thimthu nagaha lel chan in ahinkhuo agentheiyin, aning kihel in, hinkhuo hahsa asalheh jieng’e. Nalungsiet tahbeh’a ahileh hichan’a agentheina chu naheddoh tei ding katahsan’e. Hijieh chun hiti hin bawl in, nalungsietna asandan navetsah theina ding in lha-ongta’n. Akom’ah lungsietna thimthu analel tahih in. Kahin lungsiet behseh jieh in na genthei ding kaphalpoi, hijieh chun nakom’ah ka lungsietna thimthu lel tapuong’e tijieng in. Hiche nakamcheng chu ajahdoh nikhuo leh kipah lheh inte. Chuche zou akuon chun nang in zong naseibang in lungsietna thimthu lel tahih in. Hinla phad lemchang namu chan in kamphatah in houpi zingjo’n. Lungsiet tei tei ding’a lhing ahi nah leh nathusei le na umchan chu nang nahin mucheng in alungthim sung’ah ging zing tante. Dongma aneijieh ham’a nang nahin dalbawl ahitah zong leh oltah in a dongmapa toh kikhen’a nanglam ngat ding dan alung’a ahin geltei ding ahiye. Ngahhad in, lungnieng in kiti hinalou ham? Bothut policy manchah pai jieng hin mihiem hinkhuo hatah in asuse theiye. Nang hinkhuo zong asuhsiet louna ding in chingtheiyin.
Nungah hohi aphat’a pha, akhoh’a khoh ahiuve. Akipa ped uva anui siuseu jieh uva khu moh nuoise jieng thei hilou hiel ahiuve. Ahung lunghan vanglah uleh hoiya um ahi’u zong kiheddoh theilou hielkhop in alunghang jieng thei uve. Hijieh tah’a zong chu moh nuoise lou ding ahiuve. Tha lam akiti leh itiba pasal sang’a moh hadjoh sam diehdi’u ham, ahinla tha sang in lungchang aneihoijo uvin, suh lunghang khah ding tijad aum uve. Nungah khat nahel’a kamdam hieucha’a kilungsietpi kaneitai, ahilou leh lawi le guol in kivopjo hite ti’a apanchah kheh’u leh athu thu uvin ana nung jieng phot in. Nang in hinkhuo’a ding’a kilungsietpi ding bouseh hilou’a chenkhompi ding changeiya navet ahi tahbeh nah’a ahileh ana ngah had tadi’n. Hunam’a nano leh nano mang pai jieng ding ahibou’e.
Ahoijoh chu hita zong leh guollhang khat toh kilungsietsa nungahnu chun a guollhangpa chu hatah’a alungsiet pou’a ahileh amani kikah’a guollhang dang aga kijelud khel khel ngaiyin Love Guru in agelpoi. Nungahnu toh kilungsiet guollhangpa’a ding’a ama chalohna suhbuoiya aum zing chu hedthiem hung hahsa lheh inte. Na neisa khat midang in keiya ahi ti’n nahung chu zing leh ipi nageldem? Akicheng ahilhon jieng loulai vang in kichen ding lunggel hitei lhon inte. Akichen lhon le kichen lhonlou chu eiho gaha boipi ding zong ahi dieh tapuon, akilungsiet sung uva chu phad-ong pieh angaiye. Eichung’a zong hung lhung jieng thei thil ahijieh in chihthei angaiye.
Mi nungah nagachu zing bang’a chu nang nungah zong mi’n nahung chupieh thei ahiye.
I-seisa bang uvin nalungsiet tahbeh’a ahileh nungahnu chu na suhbuoi lou mai angaiye. Hizongleh na umchan, amanu’a ding’a napumpi’a nakipieh zoudan chu ahin mudoh thei tieng leh aguollhangpa toh nang chu nahin lebtuo intin, nanglam agihzoh nahleh hung onlhu thou thou ding ahiye. Phad ludzep inte tithu ahi’n, onlhu thou thou nante.
Kilungsietna kitihi khat hapan vang’a mini chung’a moh guilhun jieng thei thil ahipoi. Lungthim ni in kigellhuhna phatah ahin neithei tieng le bou ahung guilhung thei bep’e. Nungah le guollhang kikah’a kilungsietna zong chu chutima ahiye. Anigel lhon’a akigellhuh lhon lou leh lungsietna piengdoh thei puonte. Hiche apiendoh theina ding’a chun lungthim thiemtah’a lungthim khat pen chu thujo angaibou’e. Khuttum jiel’a nungahnu guollhangpa gavoh tiho vel chu dinasaur khanglaiya ana kichaisa ahitai. Tulaiya ding in vang lungthim thep bou angaichaitai.

Wednesday, July 27, 2011

Laijon nu, na Edward Cullen chu itobang mi ahi nahed hinam? LD July 2011


Guollhang khat in nahin deicha’n, nahin ngaiyin, nahin hel in, nang in ama hindan hednuomna’n hinkhuo namang’e. Guollhangpa chun nahin deichad ahizeh chun nang muna ding in ama’a um aphat penpenna ho zouse ahin podoh in, hizeh chun ama mihina dihtah laijonnu’n nahedoh thei tapoi. Oleh kazou kasei’em? Zoulou na? Chuti ahileh aban seibe’u hite ong?
Guollhangpa hindan aphat le asiet hatah in nakhuol in, nalawi naguol, amatoh kivoptheiho dohding nanuom in, hinla nazahcha’n nadong ngampuon, dohlou ding chula lhenkhiel thei ahikit zeh in hahsa nasa’n, nadoh theina sunsun hochula ama lam’a pang jiengseh ahikit zeh uvin aphatna ho bouseh nahin seipieh kit uvin, lungboi aum thou’e na? Aphatna bouseh nahin vetsah zeh’a chu namoh tahsan jieng ding hitam? Oleh nakhuolbe nuom nahlai’em? Nakhuolbe nuom tinten’a ahileh LD in anuoiya hin guollhangho phat le phatlou bailamtah’a heddoh theina ding lampi nahin komu nuom’e.
Minu’n acha lungsietna sang’a sangjo ding lungsietna adang leisiet chung’ah aum tapoi. Pathien mi lungsietna vang asangpen’e. Hiche article hin leisiet thu aseinuom ahizeh in leilam thudol’ah ana houlimjo’u hite. Minu’n acha alungsietna asangpen’e tihi thudih ahi. Eihin lungsiet penpen hokom’a i-um tieng leh imihina heddoh theiyin aumjitai. Hizeh chun amihina naheddoh theilou guollhangpa chu itobang ahi naheddohna theina ding in anu toh ama kikah itobang ham ti hedoh lechun kichai! Hiche chu ipiti heddoh kit ding hita? Simsuh nalai’o le....

Monday, June 27, 2011

Song of the month - LD June 2011


HINNA LEKHABU

Hinna lekhabu’a chu namin kizih hitam?
Apeh’a kizih’a chu namin kisun hitam?

Lei hinkhuo hi abei phad tieng
Lhagao zouse ama mun’a
Chie tading in lekhabu’a
Amin’u aholchieh ding’u

Hinna lekhabu’a chu namin kizih hitam?
Apeh’a kizih’a chu namin kisun hitam?

Pakai vaihomna ni’a chun
Lhagao zouse ama ang’a
Vaihom pieh’a ki umchieh di’u
Aw sopi naki guot tam?

Hinna lekhabu’a chu namin kizih hitam?
Apeh’a kizih’a chu namin kisun hitam?

Van inn nuomtah’a cheng ding in
Ngailud Pakai chun eitiem’ui
Chu inn nuom’a chengdi’n nang zong
Huhhingpu nanei tah’em?

Hinna lekhabu’a chu namin kizih hitam?
Apeh’a kizih’a chu namin kisun hitam?
Hinna lekhabu’a chu namin kizih hitam?
Apeh’a kizih’a chu namin kisun hitam?


Singer: Lhingboi Singson
Album: Kinepna Gam
Lyricist: Lalhnunpuii

Census 2011 at a glance - LD June 2011


· India now has a population of 1.21 billion according to the latest census
· 181 million people increases from the last census nearly equivalent to Brazil population
· Indian population is now bigger than the combined population of USA, Indonesia, Brazil, Pakistan and Bangladesh
· Among the states Uttar Pradesh is the most populous with 199 million people
· Of the total population 6237 million are males and 586.5 million are females
· The density of population is highest in New Delhi (11.297 persons per square kilometres followed by Chandigarh 9.255)
· India now has a child sex ratio of 914 females against males and overall sex ratio increase to 940 against 933 in 2001 census
· Among the states, Kerela with 1084 has the highest sex ratio.
· Literacy rate goes up from 64.83% to 74.04%. It has a male literacy rate of 82.14% and female literacy rate of 65.83%.
· Kerela with 93.91%, continues to occupied the top position in literacy while Bihar with 63.82 remains at the bottom.
The Census 2011 was done in two phases, house listing and housing census and then population enumeration. An estimated 2.7 million officials had fanned out across the country to undertake the exercise.
The decadal exercise the 15th head count of India’s population since 1872 to create a data base on demography, economic activity, literacy and education, housing and household amenities, urbanisation, fertility and mortality, social structure, language, religion and migration. This census covered 640 districts and 5924 sub-districts. The cost of the couting exercise is 22,000 million.

Exam passed - LD June 2011


Thiemvetna pe zouse’n a result angahlel uvin, apang zouse’n lolhinna amu pouvin, hinla gunchu tah’a ana pangho vang alosam ngai pouve. Class X le Class XII exam 2011 a pang’a laijon a lolhingho aki thumop nuom’e. Result asuo’a, na lolhin leh gangtah in na marksheet chu internet a ga download in.
1. Exam result asuo’a, lolhinna nanei leh abanchu ipi stream a kalud’a, ipi subject kalah ding ham ti kigelta’n.
2. Subject le stream zong hi asim ding nang hizong le chun innsung mite toh kihoutuoh in.
3. Science, science ti’n zong mohpen pen hih in, na innsung dinmun zong vedom in.
4. Subject lhenna zong chingtheiyin, hiche chun na damsung hinkhuo asiemding ahitai.
5. Subject le stream thu ahin lekha sim sangho zong dong in, khonung leh nakisih louna ding in.
6. Subject hi marksheet a mark atam tam in geldan lang, nalungludna pa zoh chu banzom in. Ahin subject hiaphamo aumpoi. Eima’n phatecha i-simpa zoh chu athupi pen ahi.
7. College lhenna’a zong chihthei angaiye. Naguolho tamna nalhen ding ham, aumlouna nalhen ding ham?
8. College nalhen tieng leh athupi pen chu ‘Teacher’ nahildi hochu phading hinam, itobang degree, experience anei uvem navetding a building, dress le naguolho tamna’a navetlou aphai.
9. Na college kaina ding past result zong venlang, athupi pen chu Teacher ho qualified (MA/MSc) ngen hinauvem ti navet ding ahi.
10. Class XI le BA/BSc zopna ding’a na innsung mite toh kihoutuoh in. Manipur hiding ham, outside Manipur nati’em?
11. Keivang Shillong, Delhi ti’n mohpen pen hih in. Na innsung dinmun zong nahedsa ahi. Delhi lah’a laijon nungah thithu kiseiho zong geldoh in.
12. Ka laijon, Class XI le XII hi Manipur sung’a nasim ding vang deisah nahi. Azehchu gampam’a umding in naki phalpoi. Se le pha nahekhen behseh hih laiye.
13. College kaina ding naki gellhah tah leh hiche college achun Admission form gala’n lang, entrace ngai idng ham, ngailou ding ham dong chien in.
14. Result asuo’a, internet a na download na marksheet chu mangcha’n lang admission hol jieng in. Original marksheet nanga leh na vaigei ding ahi ti sumil hih in.
15. Admission form College zouse’a lah vang laijon hobawl ding in pha akisapoi. Ahin na marksheet ahomo behseh leh akhohpoi, bawl in.
16. Na marksheet ahoithou nah leh college nadeina’a chun chie in lang, a college nadeidan chu seijieng in. Chuti leh naki hethiem jieng ding ahi.
17. Admission bawlna’ah innsung mi koima mangcha hih in. Ima zouse nang kipei in, na nu le napa’n sum apuohdoh chu alhingsed ahita’n, Class X pass nahitah leh imacha nabawlmo ding aum tapoi.
18. Admission hol’a nachie tieng nasam akilom dom in koiyin. Navon zong akilom dom in kivon in. Mi’n tulaiya hi hairstyle le dress a mihiem khat amihina avet ahitai.
19. Admission hawl/bawl’a nachie tieng kinavah sah lou in bag kipuoh in. Na document muntin’a thansah hih in, amitmo kaiye.
20. Admission bawlna’a min thu nadoh tieng kineosah tah in dawnbut in, chuleh maban pan nalah ding dan zoh haseiyin. Chuti leh mi lungsiet nachan ding ahi.
Life is a choice, not luck. Make a right choice that will surely leads you to success.