Monday, June 27, 2011

Manipur Village Authority Act - LD June 2011


Manipur gamsung’a thinglhang mite’a haosa’a iki vaipuohna’u Centre Government in suhbei ding aguo’e tithu ahung gindoh toh kilhon in thinglhang mite chenna munho’ah lungthim tijadna’n adimta’n ahi. Hiche centre government thilguon hi adiehset in Kuki haosaho’n nasatah in ana doudal uve. Churachandpur le Sadar Hills akuon in haosa tamtah kiloikhom in kiphinna ajad jad zong ana umta’n, Chief Minister O. Ibobi lim jieng zong meiyin govam in ana umhieltai. Kuki Innpi Manipur in zong hiche thu hi khohsahna lientah pe in haosaho, MLA, MP le namsung’a lamkai chuom chuom hotoh Hotel Imphal, Imphal’a zong kihouna le lunggel seikhomna ana neikha tauve. Hichan geiya thinglhang mite lungthim kicholduo louhiel’a hiche thu aboipi zing vang uvin Manipur government in hiche thu akihedoh kha hihbeh’e ti’n asei uvin ahi. Centre tohguon ahizeh’a ana hedkhah lou’u ahidem? Ginchad umtah akuon’a thulhut kimu chun aseina’ah hiche thu hi New Delhi a Panchayati Raj a Under Secretary Pu Letkhotinthang Haokip in hiche thu ahin zahdoh toh kilhon’a Kuki nampi sung’a lamkai chuom chuom ho’n akhohgel ding uva hedsahna ahin bawl ahi akiti. Centre in tohguon’a aneitah vang’a Manipur government ahedsah loulai khattou ahidem? Ahilou leh Manipur government hi akilep ahidem? Ahoizoh chu hita zong leh thinglhang mite’a ding’a gam le lei lhasuona thei thu’a Kuki chapa khat in khohsahna aneina jal’a Manipur government heddoh masang’a (kahe pouve atizeh uva) eiho’n athu ina boipi uva, kiguonna i-neithei’u hi kipapi aum lheh’e.
Manipur (Hill Areas) Acquisition of Chief’s Right Act, 1967 chun haosa suhbei ding anati’n, ahinla Governor in ana pompiehlou zeh in hiche Act hi ana chielha theipoi. Chule Manipur government in zong haosa ho kom’a compensation apiehlou zeh in thinglhang gamho abit nalaiye ti theiyin aum’e. I-chenpi’u phaicham mihohin thinglhang gam hi lahpieh teitei ding lunggel ananei zing thu’u haseilou in zong i-hesuoh kei uve. Tuchung’a i-boipi’u VA Act le MLR Act thinglhang gam’a chiepi ding kitihi thilthah beh ahipuon ahi. Pu TN Haokip in thinglhangmi lamkaiho hieng’a aseina’ah RK Joychandra (4th March 1988 - 22 Febraury 1992 sung’a Manipur CM anatuh) khang’a pat phaicham ho lunggel anahipeh tai. Cabinet akitou tieng hiche thu hi Selected Committee in athuhi achal ding thu asei jiuvin, hinla Tribal ho tichu Hill Area Commiittee in athuhi achal ding  ahi ti’n kaseiji tin aseiyin ahi. Adihtah in vang RK Joychandra masangpeh akuon’a phaicham miho’n anagel zing’uh ahitai. Manipur state pilhing khat’a ahung umdoh ding laiya kuon in hiche thu hi ana boipi pan tauve. 1971 kum in Manipur (hill areas) District Council Act, 1971 ti’n ana bawldoh uve (1972 kum’a full-fledged state hung hibep nalai). Bordoloi Committee recommendation dungjuiya North East India gamsung’a thinglhang miho kivaipuohna ding’a siemdoh’a um Autonomous District Council in Manipur (hill areas) District Council Act, 1971 hi ana huomkha kitpoi. Hiche akuon’a imudoh’u chu meilheite’n amaho deidan tah’a daan asiemthu uva, i-gam’u lahpieh tei ding lunggel 1971 laipeh akuon’a ana nei’u ahitah dan mudoh theiyin aum’e. Chuche phad laiya lamkai phabep in aseina uva Meilhei daan thiemho’n Bordoloi Committee recommendation sang’a Manipur (Hill Areas) District Council Act 1971 hi hatah’a thinglhang mite’a ding’a hoijo ahi anati’u leh ana kimoh tahsan jieng ahi atiuve. Hiche akuon’a lamkai masaho hatah’a oimo i-umdi’u tahsan aum’e. Oimo pou hite. CM O. Ibobi in sixth schedule sang’a hoijo ADC atileh i-thanoppi uva, phung le chang’a iki khen uva, ahadjo ding ikichu pai jieng’u tobang ana hithou ahiye. Manipur government in thinglhang mite chung’ah anop phad’u leh Act thah thah apodoh zing uvin, thinglhang mite phatchuomna ding le khantouna ding ti’n akam uvin sei’u zong leh eiho’a ding’a manthahna bouseh agel zing’u ahidan haimil lou in aphai. Act hoitah tah hin siemdoh’u zong leh India government in ana hedpi lou Act zong asiemthu ngam jieng’u ahizeh in liimgeh cha’a um’a, gam le lei venbit zing ding tilou ngal thinglhang mi eiho’a ding in lampi dang imacha aumdoh thei tapoi.
Alangkhat’ah thinglhang gamsung dinmun i-vet leh khuo khat’a inn 20 lhing ham ham tamtah i-nei uve. Inn jakhat lhinna khuo ijad mong mong Kuki chate’n i-nei mong mong nadiuvem? Inn 20 tobang’a ding’a development aumlou ding chu haseilou’a zong hedsa ahijieng’e. Thinglhang lam’a khuo tamtah i-nei ho’u lah’a khun khosung haosapu in akho chagaho lungmuonna le lhamuonna ding’a achendenpi haosa ijad aumdem? Phaituol khopi sung’a kuon’a akhuo gaal puohtho haosa ijad aumdem? Khosung development scheme aumsun sun khopi sung’a hotel nuom nuom’a neh le dawn, lhunna giena’a mangchai haosa ijad aumdem? Development scheme zouse ahi ding bang doltah’a akhosung lhunsah haosa ijad tahpi aum nadem? Ngaituo kham nasahlou ham? Thinglhang’a khuo chaga innsungmi kikim’a khosung’a chengden ijad aum dem? Khuo chaga ho oimo ding ahipoi. Akhuo’a imacha umlou achenpi pi uva ipi phachuom ding? Thinglhang loubawl dan i-theplou zeh uva iki hinsuo zoulou dieh dieh’u ahai koima aumtapoi. Hizeh’a chu akiti thei zep sese’n khopi sung ahin dellud zing ahiye. Hitiho zeh’a hi urbanisation hadval dan ahitai. Hiche zeh zong chu hintin, India government in Urban Local Bodies (ULB) umsah teiding lunggel aneidoh lona hi. Development scheme thinglhang gam alhunlouna hi haosaho zeh bouseh hikit puonte. Haosa hohin Manipur government in anehmoh som’a khat tobang bouseh amu hamham’u zong ana hikit molou ding ahi. Tu’a VA le ADC Amendment Act, 2011 phatah’a i-vetleh Urban Local Bodies (Part IX-A, 74th Amendment) le Panchayati Raj (Part IX of the Constitution, 73rd Amendment) thinglhang gam’a ludsah ding ti ahipen maiye. Tu’a Village Authority ititi’u Gram Sabha ahung kiti jieng ding chu ngaituo tiem in. Ahinla hiche Part IX le IX A hi North East gamsung mun tamtah’ah akimudoh poi. Assam, Mizoram, Meghalaya, Tripura ho’ah zong aum diehpoi. Achomlam in kisei leh hiche gamho’a hin Manipur gam’a (Manipur a zong umlou..... lai) banglou tah in Sixth Schedule aum suoh keiye. Manipur gamsung’ah Panchayati Raj le ULB umsah tei ding angaituo uvin, hinla direct tah in amoh koi jiengthei dieh pouve. Ahinla umsah teiding alunggul zing’u ahizeh in PESA (extension of provisions of Panchayati Raj in Schedule Areas) Act nuoiya um provision chuom chuom ho akaikhom uvin, VA le ADC Amendment bawldoh tei aguo uve. Kidang mama jieng khat chu PESA nuoiya um tribal te ading’a thil phachuom thei ding zouse lahdoh in ana umkit taged’e. Manipur gamsung’a aum khalou beh CM O. Ibobi in amasapen ding’a Tribal Development ahin tuh jieng zong hi datmo lou ding ahitai. Azehchu meilheite’n amaho nop dandan’a amaho phatchuomna ding’a thinglhang mite phatchuomna ding ti paolam’a neiya daan amoh siemthu thu jieng thei’uh ahiye.
Thinglhang mite gam le lei huhbitna ding’ah nampi sung’a kisuonpi umtah lamkai i-neiho uvin lunggel le ngaidan jadchuom chuom ana sungkhom uvin ahi. Pu Thangsuo Baite, MP in Manipur(Village Authority in Hill Area) Amendment Act hi HAC, ADC by-pass bolthei ahipuon hizeh chun lung linglaona ding aumpon, hinla panlah angaikhoh’e. Samuel Jendai phadlaiyin Hill department hi ana kisubei in tua hi Tribal Affairs a kivaipuo ihiuvin hizeh’a chu  Revenue thu’a zong i-boikhah’u ahi. Hill Department hi chohing thah’a thaneina zong piehbe ding ahi. Hill area min ‘Tribal area’ ti’a khelding kiti hi aphatmona umjo ding ham azehchu Hill area akiti le Tribal ho kiseina ahi’n, i-gam’u huhna ding’a Hill area zoh pom ding ahi. Among in British record le record lui zouse’a Hill area ti thumal hi hung kimangpeh ahi’n “Hill area iti tieng ami guoh hilou’a agam Hill area hi tribal ho gam ahi tina toh kikot ahitai. Chusang’a boipi zoh ding khat chu NREGS kichai tieng khuo tampi kichaitha ding aum in Haosa value le vetdan aniem lhehta’n hizeh chun British le Manipur in asuhmit zoulou Chiefship thahad tah aum theina ding hi eiho khut zoh’a aum’e ti’n aseiye.
Eiho lah’a mi tamtah in haosaho’n NREGS sum amaho deibang tah’a aki manchah jieng’u deimona zeh in haosa suhmang ding ti lunggel nei tamtah aum’e. Chule mi tamtah in Panchayati Raj le Urban Local Bodies kinei leh central akuon’a grant muthei ding ahi ti’n zong asei uve. Ahinla hiche zong hi hung hikhel lou ding in akilang’e. Hiche sang’a chu Pu Thangsuo Baite, MP in aseibang’a Hill Department thaneitah khat siemdoh ding hi eiho’a ding’a lampi umsun hung himaithei ahitai.
NREGS ahung umdoh akuon in thinglhang mite lah’ah kahitheiye ti zouse’n khuo i-hin sad uvin, haosa dan in i-hung um tauve. Pu Thangsuo Baite seima bang in haosa value aniem lheh jieng tai. Tuhin daan thah hi hung kichiepi henlang hileh khosung khat’a inn 20 chanbeh kiti zong inn 50 hung kiti ding ahitai. Inn 50 lhinlelna khuo ho’a chu Village Authority umthei lou ding ahizeh’a agam zouse government khut’a ludding, khas land dan’a umdoh ding ahitai. Hiche hi atahbeh’a akichiepi leh thinglhang milah’a Kuki chate’n khuo ijad i-lhasuo tadiuvem? Tu’a haosa aja ja’a iki khop doh vang uva hiche daan ahung pilhin khah’a ahileh haosa asom’a sim bouseh i-hung hidi’u ahitai.
Haosa hochung’a mipi mit lhunlelna tamtah ana umtah zeh’a haosa suhbei ding khoh salou tamtah i-um tauve. Central akuon’a hiche thu toh kisaiya hung kalsuonho’n amaho kamcheng tah in hiche Act hi thinglhang miho jaona’a kisiem ahi atiuve. Ahinla thuhzep’a i-gel leh VA phiet lhah ahitieng leh State government khut’a ludding, inn 50 nuoilam chenna gam zouse government khas land a umding ti mai mai zeh’a zong ahung lhung ding thil tamtah mudohsa’a um ahitai.
Thinglhang mite chung’a thilse ahung lhung thei ding tamtah aumtai. Hiche zeh chun lamkaiho bouseh nganse lou in mitin in gam le guo venbitna ding in panla chieh pan tau hite. Lamkaiho’n thu ijad sei zongle’u mipi’n azuilou leh mohseh hiding, i-gam’u mikhut’a ludding ahiye. Mipi lamkai thupieh ngah tamtah um henlang, lamkaiho’n amaho oipuoh ding bouseh kigel zing’u zong leh thil hithei hidieh puonte. Hiche’a zong chu i-gam’u mikhut’a lud thou thou ding ahitai. Kilungtuoh tah’a panlah khom phad ahitai. Saikul gamsung’ah phaichammi hokom’a innmun juohdoh ding phal ahipoi tithu akija’n, kipapi aum lheh jieng’e. Hiche idea hi eimi chenna mun zouse’a i-chiepi’u angaitai. Chule ahithei lelei ding leh eimi khuomin meilhei pao’a kisah ho zouse zong kheldoh’a, eima pao chieh’a min kisah phad ahitai. Thinglhang gamsung’a meilhei pao’a khuomin tamtah umchu amaho gelding’a zong thinglhang mite’n kagam’u eina lahpieh’u ahi ti lunggel umthei ahiye. Eima eima hitheina dol chieh’a nampi ading le gam le guo venbitna ding in panla chieh ta’u hite.

- Lun Haokip, V-Prez Thadou Kuki Journalists' Union

Career in MBBS - LD June 2011


Kahinkhuo lhum keiyin dammo kha puong’e tithei ding mihiem aumpoi. Chule adammo khalou beh zong umpuonte. Dammona hi leisiet chung’a i-chenpi’u, iki naipi mama jieng’u ahizeh in nitin le phadtin tobang in damna ding ngaicha’a doctor thiem koi um’em ti’a hol hol jieng mi tamtah aum’e. Thuchih khat in damtheina hi haosatna ahi ati’e. Mi haotah khat zong adammo zing leh ahaosa kiti theilou ahizeh in damtheina hi apoimo lheh jieng in ahi. Nitin in natna min hed khahlou athah thah ahung suohdoh zing in, hiche ho akuon’a kivendoh theina ding in doctor thiem ngaichad ahizing’e. Ahinla akhoh mama jieng khat chu mi zouse doctor amoh hithei jieng poi. Thinglhang doctor hosang in ama thepna mong mong’a hin zildoh doctor ho mi’n angaisangjo’n, chule amaho’n zong inn chendohna in aneitei uvin ahi. Hiti ahizeh chun eimite lah’a zong doctor thiem minthang, athepna innchen siemdohna’a neithei ding leh, athepna jal’a ajad le nam mite’a ding’a natong ding mi ngaichad ahizing’e. Tuibuong bazar’a Dr. Khupkhothang Touthang @ Dr. James in Zion Clinic ahin hondoh hi thil kipa um chungnung lah’a khat ahiye. Ama’n ama thepna ajad mite’a ding’a sumsielna neilou hiel in achiepi zing in, mitamtah in damdohna’n anei uvin, Private hospital a kizen zoulou tamtah in aphatchuompi tauvin ahi. Doctor hohi adamlou sudamthei ahizeh uvin society sung’ah mi ngaisangna achang uvin, chule sum le pai tamtah tah muna in zong aneikit uve.
Increase in demand:
Phad chie dungjuiyin chondan le khandan ahung kikhel in, mihiemte’n masang’a ana zahdoh khahlou natna thah le kidang tahtah ahung umdohta’n ahi. Adieh in India gamkai sung’ah mihiem asang’a sim in  lou le ai chule zending ngaicha’n hinkhuo amang zing uve. Hiche hin doctor ho ding in kot lientah ahondoh lota’n ahi.
Health care sector ahin natna jenna ding’a sum kimangdoh hi  US $34 billion alhing zou’e. 2012 tieng leh $40 billion ahin phah ding in michingho’n asei uve. India gamsung’a mihiem population ahung khan cheh cheh naban’a life expectancy ahung san zep zep toh kilhon in doctor ho’a ding in ateh akhang boipi ding aum zing in ahi. Kum 2025 tieng leh India sung’a diabetes vei mihiem 73.5 million lhing ding’a khuotdoh ahi. Chule cancer, hypertension chule akilason thei natna AIDS, dengue, TB le malaria vei zong mihiem tamtah aumta’n, hung tambe cheh nalai ding ahikit’e. Hiche akhang zing natna doudalna ding in India in nasatah in kiguonna aneita’n ahi. Itobang in kiguonna nei zong leh doctor thiem  tamtah siemdoh tilou ngal’a natna ho doudal thei ahilou ding zeh in doctor thiem hung hiding mi asang’a sim kumsieh leh India in asebdoh zing in ahi. Hiche holah’a chu tahchapa le tahchanu ho zong i-jaothei zing’uh ahiye.
Selection procedure:
MBBS (Bachelor of Medicine and Bachelor of Surgery) ding’a candidate kilhenna common entrance exam tamtah aum in ahi. Hiche holah’a hedthei dom hochu CBSE-PMT, DPMT le UPMT ahiuve. AIIMS, AFMC le private college chuom chuom ho’n zong achuombeh in entrance test abawl jiuve.
CBSE in a conduct CBSE-PMT hi mitamtah in angaisang le atuppen national level entrance exam chu ahiye. Hiche hi stage ni’a kibawl ji ahi - Preliminary le Final exam ahiye. Objective type ahi’n, Physics, Chemistry le Biology akuon’a thudoh chuom chuom adohji’u ahiye. Heddi khat chu hiche’a ahi negative marking um’ah ahi.
The Uttar Pradesh Combined PMT hi Uttar Pradesh gammi ho ding bou’a kibawl ahi’n, chule college chuom chuom tichu- Maulana Azad Medical College (MAMC), Lady Hardinge Medical College le University College of Medical Sciences (UCMS) ho’a admission ding hi Delhi University Medical - Dental Entrance Test (DUMET) kibawlji ahi. Hiche exam na ahi MBBS ading seat 410 le BDS ading seat 20 um ahi. Class XII chai hoding’a hiche exam hi bawlthei ahiye. Alhangpi’n hiche exam hohi April/May le abawl jiuvin, June/July tieng leh result asuoh jitai.
The road to become a doctor:
Doctor khat hina ding hi thilbai ahipuon, amasapen’a tupna dihtah le kipum piehna nei angaiyin ahi. Azehchu mitamtah kitedna lah’a lhendoh lhomcha bou hiji’ah ahiye. Candidate 1.6 million val kitedna lah’a mi sang themkhat bouseh seh lhendoh hiji ahi. Class XII subject a Physics, Chemistry le Biology phatah’a hedchien angai pen’e. Entrance test pass hodi’n MBBS regular course hi recognised medical college ho’ah kumli le akeh (4 1/2 yrs.) ahi’n, chuzou tieng leh internship kumkhat ahilou leh lhagup sung chielha kitji ahi. MBBS course adi’a selection ngaho’n asimdi’u hochu Anatomy, Biochemistry, Physiology, Dermatology, Obstetrics & Gynaecology, Forensic Medicine & Toxicology, Microbiology, Pathology, Pharmacology, Anesthesiology, Community medicine, Opthalmology, Orthopaedics, Paediatrics, Psychiatry le Surgery ahiuve. Hiche subject ho hedthiemna ding’a nisieh’a pungkah 18-20 sung gunchutah’a sim zing ding akiphamoi. Dentistry student, Shobit Gupta in aseina’a chun Doctor khat ding’a nisieh hi chouna lientah hizing ahi. Azehchu damlouho’n anatna ahin sei tieng’u leh i-lekhabu nungvet zing ding kiti chu thil hitheilou ahi ati.
Places to study medicine:
MBBS course fee hi college zouse’ah akibang puon ahi. Alhangpi’n govt. college ho’ah Rs. 20 lacs tobang alud in, hinla private institution ho’ah atamjo cheh’e. MBBS course ziltheina mun hochu- All India Institute of Medical Sciences (AIIMS) - New Delhi, Armed Forces Medical College (AFMC) - Pune, Christian Medical College (CMC) - Vellore, Kasturba Medical College - Manipal, Maulana Azad Medical College - New Delhi, Lady Hardinge Medical College - New Delhi le adang dang ahiuve. Hiche institution chuom chuom ho ahin alekha simdi’u ho akibang suoh puon, faculty hoi le hoilou in akingam kit’e. Chule hedding’a pha chu medical college ho ahi student teacher ratio hoinam, library le lab kitubnam tiho hi vetchil angai lheh’e.
What does the course prepare for you?
MBBS course a najao le mi zendam dan nazil bouseh hilou in khonung’a MD ahilou leh MS bawltheina ding’a lampi phatah nahin muding ahi. Natna holdoh dan le suhdam dan hil in um in natin, damlou vetkol dan le community health programme itobang hizong leh abawldan hedna phatah zong nahin hil uvinte. Damdawi ho manchah ding dan le mihiem tahsa chung’a itobang’a nna atoh thei ham tizong na kihil kit ding ahi. Hiche thepna le hedna ho nanei ban’a nei le gou, sum le pai mancah dan chule damlouho kithuopina health care service bawldan zong nahed thiemsel ding ahitai. MBBS khatchun leisiet chung’a lou le ai lam’a khantouna i-changeiya, chule iti kibawl’a iti kihed ding ham ti aboipi zing angaiyin ahi.
Scope and salaries:
Lungludna neiho ding in scope lientah akihong zing’e. Azehchu Private le Govt. hospital ho titahlou tulai khangthah tamtah ho’n MBBS degree anei tieng’u leh corporate hospital lah dung’a zong nna atongji tauvin ahi. Hiche hospital ho ahin lhalo zong ahoiyin, chule anatoh ajangkhai zep’e. Apollo, Max le Fortis hohi tulai khangthah tamtah ho mitsuonna ahizing’e.
MBBS khat in lhalo akisan zing naban’ah private in zong sum muna bailam tahtah in akisiemdoh thei uvin ahi. Mipi hed le tahsan ahi dungjui uvin asummu’u atamcheh cheh in, amaho private clinic akuon in zong sum tamtah tah amube zing thei kit uve. Chule health care sector ahung khantou toh kilhon in MBBS degree neiho aphadsieh in mipi ngaichad ahizing kit tauve. Medical tourism khantouna ding’a kibawl hospital ho’ah zong MBBS ho’a ding in tohmun aum zing’e. Hiche titahlou, health insurance market, pharmaceutical industry, telemedicine sector, clinical research, pharmaco-vigilance le adang dang hohi doctor hoding’a hamphatna thei jieng ahiuve.
Chule MD degree hinchaiya kumni work experience neisaho’n amaho thepna dungjuiyin lhakhat in `1-12 lacs alodoh zou uve. Agunchu ho le bawltheina neiho ding in alo’u pung zing thei ahikit nalaised’e. Chule hospital dang dangho’a zong visiting doctor in apang thei uvin, pungkah’a sim in sum alothei kit nalai uvin ahi.
Studying medicine abroad:
Gamsung’a MBBS tup le thanuom atamlheh vang in seat lhomcha bou ahizeh in mitamtah in gampam (foreign countries) ho’ah MBBS aga bawl jiuvin ahi. US, UK le Australia hohi deilhen ahiuve. Hiche gamho ahin kitedna asang in hinla infrastructure le facility ahoizeh in lolhinna lampi hahsalou ahi. Hizong leh hiche gamho’a admission muding hi thilbai ahipuon, entrance test le screening ajad jad kibawl zou’a kilud thei bep ahiye.
Gampam’a MBBS zildingho’n amasapen’a Medical Council of India akuon’a Eligibility Certificate akilah’uh ngai ahi. Chule course ahin chai tieng’u zong leh MCI nuoiya screening test abawlkit uva, chuzou tieng leh register ahin bawlkitji’u ahiye. Gampam’a MBBS zilding chu amantam ding hedsa ahi’n, hinla student loan le scholarship hoitah tah aumzeh in hatah in simlaiho akithuopi theiye. Hinla hedding khat chu India sung hihen, gampam hizong leh admission i-bawlna ding pen pen chu phatah’a khuolchil’a atah hinam ti hedchien ngai inte. Azehchu tulaiyin fake college tamtah aumdoh tai.
Doctor khat hina ding alampi ahahsa’n, chule chouna lientah khat zong ahikit’e. Hinla atong muolso hoding in nei le gou, sum le paiya lungkhamna umtalou ahi. Chule doctor ho natoh hi thilpha tah ahina ban’ah damsung’a lunglhaisel’a tohthei natoh khat zong ahikit’e.

Obama in Osama thatta - LD June 2011


Pakistan gamsung’a Prime Minister ana hikha Musharraf sang’a zong ana minthangjo Osama Bin Laden chu achiesa May nisim 2, 2011 (Pakistan Standard Time jinglam 1:00) chun US Navy Seals ho’n Pakistan gamsung’a akiselna mun’ah ana kablih tauvin ahi. Achiesa 2001 September lha nisim 9 nikhuo’a World Trade Centre le Pentagon khatvei thu’a ahin suhsiet akuon in Osama Bin Laden minchiena ahung sang lheh ta’n ahi. Hiche masang chun zong Islam gaalsadna’ah hatah in pan anala’n, Afghanistan gaal laiyin US akuon in panpina anamu’n, Russia te nasatah in ana dou in, agamlam uva ana nungno mang in ahi. Hiche akuon chun Osama Bin Laden in minphatna tamtah ami le sa telah’ah ana kimudoh in ahi. 1990 kum in apienna gam Saudi Arabia gamlam ana nungzot tai. Muslim te houbuh Mecca le Medina umna Saudi Arabia gamsung’a US in thu aneizingna chun Osama Bin Laden lungthim asuna lheh jieng in, US ho deldohna ding lungthim ahin ngaituo panta’n ahi. Hiche akuon chun Osama in US chung’a asetheipen’a natohna ding lunggel ngaituona ahin neipantai. US chung’a suosetah’a hinkhuo ana manzing ahizeh chun US in thatei tei ding in Osama Bin Laden guhthim le lhangphuong in ana holzing uvin ahi.
Tuchung’a US in Pakistan gamsung’a um Abbottabad mun’a Osama Bin Laden athana’u thusim thusuo chuom chuom’a suoh zingho akuon in tamtah i-hedoh thei tauve. Guantanamo Bay a Osama mi manchah khat akuon’a Osama mi manchah dangkhat Maulawi Abd al-Khaliz Jan kitipa heddoh in ahung um’e. Osama Bin Laden in Al-Qaeda lamkai dangho jieng zong akiselna mun ahedsah lou vang in, vannuoi toh akithuzah matna ding in ami tahsan tah khat ana mangcha zing in ahi. Hiche pa khel khel chu US in ahin heddoh phad in guhthim in anung azui zing uvin, amapa hedlou kah chun apupa umna mun chu US te’n guhthimcha’n ana hedoh thei tauve. Hiche chu 2010 September laipeh ana hitai. Hiche zou chun President Obama in March 14, 2011 chun ama national security advisers hotoh kihoukhomna ananeiyin ahi. Chuzou in liveijen (March 29, April 12, April 19 le April 28) in ana kihoupi kit’e.
Osama Bin Laden kiselna inn tobang chet chu Afghanistan gamsung’a um Bagram Military base a Camp Alpha kiti mun’ah asiemthu uvin, hiche mun’a chun US Navy Seals ho’n April 7 le April 13 nikhuo’n training ana bawl uvin ahi. May nisim 1 ni’a Osama thana ding’a kiguonna chu khosiet zeh in ajing nikhuo’a ding in ana vochuon tauve.
Afghanistan’a Bagram Airbase akuon in Pakistan gamsung’a um Tarbela Ghazi Airbase geiyin Navy SEALs ho ahung lenglud uvin, hiche mun akuon chun Osama innmun chan Black Hawk helicopter (Sirkorsky HH-60 Pave Hawk) 4 jen in ahung lenglud tauve. Helicopter 4 lah’a chun ni bouseh alenglud in, ni teni chu anung thuob ding in kiguo sadiem in aum lhon in ahi. Pakistan in helicopter 4 hung lengludho aheddoh louna ding in chollha athim laitah in ahung lud uvin ahi.
Osama compound chung akuon in khao in SEALs ho akijudlha uvin, hinla vangsiet umtah in helicopter khatpen ahung kisuhmo khel khel zeh in amaho nop le daa kibang in compound sung’a chun achuta’n ahi. Osama vengbit ding’a um sepai themkhat hochun Navy SEALs hochu ana kab uvin, amaho’n zong alethuh uvin, Osama jaona’n pasal 4 le numei 1 athat uve. Minute 45 sung kikabtuona’a chun Navy SEALs ho khat jiengcha zong athi le akitongkha umlou hiel Operation Geronimo chu lolhingtah in akichaitai.
Osama Bin Laden athitai tithu ahung gindoh akuon in sah le lhang’ah thuchuom chuom ahung gingdoh ta’n ahi. Bin Laden akiselna mun, Abbottabad a ama kulpi sung’ah tha in aum’e tithu ahung gindoh chun Osama Bin Laden masanglai peh chun athitai tiho sese akindot jieng uve. US Military ho’n aluong damsa tuipi lah’a avui zeh tah uvin zong Osama thina thu hi atah ahipuon, zouthu kisei ahibou’e tithu kiseina ahung khohse lhazah jieng’e. Hiche chung chuon’a US government in Osama thina toh kisaiya limlah khat jieng cha zong lhadoh lou le lhadoh louding’a aumzeh uvin zong tuchung’a Osama kithana hi siemthu, thuzou hiding in ginmona asang cheh’e akiti. Alangkhat’ah government in Osama thina toh kisaiya lim kiladoh ho mipi muding in lhadoh hileh mi tamtah’a ding’a vet hah ding, al-Qaeda thangtom cheh intin, US chung’a suose cheh kha ding ahi atikit uve. Pakistani security official, ama kiphuongdoh nuomlou khat in guhthim in limlah themkhat Reuters ho khut’ah ana pelud in, hinla hiche’a chun Osama athimong’e ti photchetna ding imacha aumpoi. Azehchu hiche limlah hochu Abbottabad mun’a Osama chenna inn US Navy SEALs ho’n aga bulu uva, adalhah nung’u limlah jiengseh ahizeh ahiye. Associated Press le Judicial Watch teni’n kithuo in Freedom of Information Act (FoIA) mangcha’n Osama kithana limlah hole video ho US government in ahopdoh ding in ngehna anei lhon’e. US government in apiehdohna ding in nikhuo 20 ateppieh uvin, hiche thusuo kisut chan hin nikhuo phabep avad nahlai zeh in thuchien hedman ahi hih laiye. Ahinla May nisim 6 nikhuo chun al-Qaeda ho’n alamkaipa’u Osama Bin Laden athi mong’e ti’n thu ahin suodoh kit uve.
US Military in tuipi lah’a Osama Bin Laden luong damsa akoidoh zehtah uva Osama thina chungthu’a ginmona hung suose kha ahiye. Tuipi sung’a Osama luong damsa kikoidohna thu US government in adawnbutna’a chun Muslim hou daan’a Osama luong vuina ding’a nidan 24 sung’a Muslim gam khat jiengcha’a zong kiguonna aumthei lou zeh’a tuipi lah’a kimoh koidoh ahitai atiuve. Ahinla masang chun Saddam Hussein chateni Uday Hussein le Qusay Hussein teni luong damsa chu nikhuo 11 sung akoi uvin, vuidohna ding’a Iraqi gam khat jiengcha zong ana noplou zeh uvin vuidoh theilou in ana um uve. Ahinla Osama chung’a nidan 24 bouseh seh kah’a arrangement aum theilou zeh’a tuipi’a akoidoh jieng’u chun US chung’ah ginmona sangtah alhunsah in ahi.
Pakistan lam’a zong Osama thi tahsanna sang in US in Pakistan gaal abawlkhum nuomzeh’a Osama min aputsah’uh hinte atikit tauve. Pakistani lawyer khat in aseina’ah hiche thuhi thuzou siemthu ahibou’e, thutah ahileh i-bawl’a Osama luong mipi amusahlou’u ham ti’n thudoh aneiyin ahi. Chule Abbottabad mun’a cheng mipiho’n Osama thina atahsan lou’u chu thuchuom hitaleh, amaho lah’a Osama ana chenkhah jieng chu tahsan hahsa asacheh uve.
Pakistan Inter-Service Intelligence (ISI) luboh lui Hami Gul CNN in interview aneina’ah ama’n Osama Bin Laden hi kum tamtah masang’a ana thisa ahitai ati chang miel jieng’e. Chule Osama athisa ahichu US in zong ahai ahidieh poi zong ati. US in Osama thi thu chu seidoh lou’a ana im-chah kheh’u ahi’n, phad lemchang khat’a phuondoh ding ti’a ana vetlhih zing’u ahi’n, kumkit tieng leh Obama in election aki maituopi ding ahita’n, tuchung kalval’a ama’a ding in Osama thi phuondohna ding in phad lemchang dang um tapuonte atibe’e. Obama in White House aluo kit theina ding in mipi panpina angaicha’n, hizeh’a chu US gaal lienpen Osama Bin Laden chu ama thadan’a ahin bawldoh ahitai ati.
Urdu newspaper minthang Ausaf chun military ho akuon’a thusuo amu ahin suodohna’ah Bin Laden hi tu masang’a chu anathi ahitai. Ahinla tuchung’a US in hitobang’a tohguon thah ahin neikitna hi Afghan war Pakistan gamsung changeiya apuilud nuomzeh’a Pakistan thiemmona ding holna’a abawl’uh ahibou’e. Tu’a hi Pakistan gamsung’a US in sepai ahin tollud ding, hiche chu gaal umna ding’a lampi masapen hung hiding ahitai ti’n ana suodoh uvin ahi.
Iranian tamtah in Osama Bin Laden hi US toh kikhutzop’a natong zing anahi’n, 9/11 zou akuon’a US in amaho lunggel bangtah’a Islam suh minsietna ding’a nna anatohsah’u ahibou’e ti’n Iranian MP Ismail Kosari chun ana seiyin ahi. MP dang khat, Javed Jahangirzadeh in zong terrorist attack zouse hi US tohguon ahi’n, amabou Osama Bin Laden zoh tohsah’a ana umji ji ahibou’e atikit’e. Bin Laden chung’ah US hatah in ana kipah in, hinla Bin Laden akuon’a thuguh tamtah zahdoh thei ding’a aum phad’a atha’u ahi zong ati.
Internet a social networking site minthang pen Facebook a zong Osama Bin Laden kithana chungthu’ah ngaidan tamtah ana piengdoh’e. Mi tamtah in 2012 election ding zeh’a Obama minthan sahna ding’a kibawl ahibou’e atiuve. Chule Obama US khuo le tui hina chungthu’a thudoh jad jad piengdohho suh-dai theina ding’a Osama kimin putsah ahi zong atiuvin ahi.
Anti-war activist Cindy Sheehan in Osama thina toh kisaiya thu aseina khat’a chun Osama US Navy SEALs ho’n Abbottabad ah athat uve ti tahsan lah’a jaokha nahileh akichaideh jieng nahiye ti kihed in atikit taged’e. Russia Today kiti Russian government in a sponsored radio host Alex Jones in Osama Bin Laden hi kum som masanglai peh’a ana thisa ahitai. Aluong damsa amuon mang jieng theina lou ding’a ice lah’a kikoi ahi’n, phad lemchang khat’a Osama thithu seidohna ding’a aluong damsa kikoitub mai mai ahibou’e. Thusei atamjo’n Obama le kumkit US election ding zeh’a Osama Pakistan gamsung’a akithathu hung kiphapuoh mai mai dan in agelsuoh kei uve. 2005 kum chun US Senator Harry Reid kitipa’n Osama Bin Laden earthquake a thi hiding’a aginmona thu ana seidoh khata’n ahi.
US in la Pakistan gamsung’a um Abbottabad mun’a atha mong mong dan uvin asei uvin, adangho’n la athi mong mongpoi atikit uvin, akikah lah’ah mipi alung buoi gamtai. Azehchu tuchung’a US Navy SEALs ho’n Osama Bin Laden athakit’u leh Osama hi vel tamtah athidan in ahung umdohta’n ahi. Amasapen ding in 2001 December nisim 1 ni’n Pakistan army officer Hajrat Ali in American le British army ho kithuokhom in Osama athat uve ti’n ana seidoh’e.  Osama Bin Laden athitai akitina ni 24 zou in Pakistan in Tora-Bora mun’ah Osama heart attack in athi’e ahin tikit uve. Chuzou chomkhat, January nisim 18, 2002 chun Pakistan Ex-President Parvej Musharaff in Bin Laden kidney failure in athi’e ahin tikit’e.
Saudi Arabian newspaper in Osama jinu thuseina akuon in Osama athi hih laiye ti’n March nisim 9, 2002 chun ana suodoh kit uvin ahi. Hiche banzom ding chun March nisim 17, 2002 in Taliban lamkai khat in Osama athi hih laiye ti’n ana phuongdoh kit’e.
Phad ana chie’n, June nisim 12, 2002 ahung lhun kittoh kilhon in Russian newspaper khat in Osama Bin Laden athitai ti’n lhang ahin samkittai. Ahinla London thusuo Al-arbi kiti’n July 2002 in Osama thina thu toh kisaiya thu kisuoho zouse chu media ho kichepna, thuzou ahiti’n ahin phuongdoh kit in ahi. 2004 kum’a US President ding kilhenna aum ding kuon in Osama in leisiet chung’ah ka um nalaiye ti photchetna ding in ama lim jaona video khat ana lhadoh’e. 2006 September lha in France spy ho’n Osama typhoid natna zeh in athitai ti’n report ahin bawlkit uve.
2010 kum chun US President Barack Obama in Bin Laden koima heddoh louding’a munthip lah’a kisel zing ahida’n ana phapuoh kha’e. Achaina keiyin May nisim 2, 2011 in Osama Bin Laden chu Pakistan gamsung’a um Abbottabad mun’ah US Navy SEALs ho’n athat uve ahung kiti kittai. Hiche pen hin vang vannuoi ahotling pen’e.

Mobile Internet - LD June 2011


Internet le Computer akiti leh Hollywood movies ho bouseh’a kimuding’a ngaituona khang chu hed manlou kah in ana chiemang tai. Tuhin khang thahbeh ahung lhung kitta’n, computer akiti leh innsuon zouse tobang’ah aumta’n, internet akiti kit leh mobile phone choi zouse’n zong bailamtah in amehdoh jieng thei tauve. 2009 June lha’a chun mobile akuon’a internet mangcha vannuoi leisiet chung’a atamna pen China anahiye. A mihing mong mong zong atampen ahi’u toh kilhon’a achuti ding mong ahiye. Anina’ah India ana pangpha’e. Mihiem 10-12 million tobang in mobile akuon in internet ana mangcha uvin ahi. India gamsung’a mihiem 10-12 million internet mobile akuon’a mangcha zingho lah’a hin 37% bouseh khopi sung (New Delhi, Mumbai, Pune, Bangalore, Kolkata, Chennai, Hyderabad, Surat, Ahmedabad le Nagpur) akuon ahiuvin, adangse hi munchuom akuon ahikit uve.
Tuhin eiho lah’a zong mobile internet akithang mama jiengta’n ahi. Airtel sim card choi kahizeh in Airtel GPRS Plan 98 kana patep in, ahoi lheh jieng’e. Airtel bep hilou in adang ho’n zong GPRS Plan anei suoh kei uve. Sumlud jad vang achuom chieh hinte. Navah kasah mama jieng khat chu mobile phone akuon’a internet ludding chu mit hadlouho’a ding in ahahsatna aum in, ahinla desktop computer akuon’a GPRS Plan 98 mantheina ding’a mobile phone modem’a manthei ahina chu anavah lheh jieng’e.
Social networking site tamtah ahung umdoh toh kilhon in khangthah holah’ah mobile internet ahung kiha heddoh diehset’e. Internet a site minthang pen’a kihe facebook zong hi mi tamtah in mobile akuon in alud jiuvin ahi. Mobile phone ahung suohdoh thahho diehset in social networking application ho ajaosah chieh chieh jiuvin ahi. Hiche hin avetsah chu mobile internet mangcha mihiem tamtah aum’e ti aphotchien ahiye.
Eiho lah’ah, adiehset in khangthah lah’ah mobile internet mangcha tamtah aum’e. MP3, lim, video le adang dang vetna le downloadna ding, lenna ticket booking bawlna ding, lawi le guol toh kihoumatna ding, facebook le twitter a post bawlna ding, natoh holna ding; aki manchahna hohi khat, ni, thum ti’a moh simchai jieng thei ding vang ahipoi.
Software thah thah asuohdoh zing in, hiche holah’a chun mobile internet mangcha’a lawi le guol toh kihoumatna thei ding zong ahung piengdoh tai. Gtalk kiti zong hi software minthang tah khat ahiye. Blackberry phone choikhaho’n Gtalk aphatchuompi lheh uve. Internet a lawi le guol a online nah’a ahileh i-Blackberry phone akuon’a Gtalk mangcha’a message kithottuo zing thei ahiye. India gamsung’a hin khangthahho’n mobile internet mangcha’n facebook, twitter, google le yahoo messenger aha bawlpen uve akiti. Facebook le twitter jieng’a zong mobile mangcha’a post le twit akimu zing theiyin ahi.
Mobile phone akuon’a internet manzeh in sum aheh mama jieng’e. GPRS ana connect le chun na balance chu alhaitho bang jieng ding ahiye. Hizeh’a hi mi tamtah in mobile internet anaha manlou ahiye. Ahinla tuhin achunglam’a i-seisa bang uvin company ho’n GPRS plan ajad jad ahin podoh uvin, hiche hin internet bailamtah’a manchah thei ahina ahung kiha heddoh diehset’e. Airtel GPRS Plan 98 tobang company dangho’n zong aneisuoh kei uvin ahi. Hiche chun main balance sukhalou hiel’a internet manchah thei asuodoh ahiye.
Mobile internet in sum tamtah tah anehdohna zeh hi web browser ho agihthei behseh zeh ahikit’e. Hiche aumlouna ding in Opera Mini mangcha lechun na balance tamtah na kheddoh thei ding ahiye. Azehchu Opera Mini in page a load dingho compressed sa ahizeh in data lientah tahho zong bailam tah’a mobile mai neocha’a hung kilangdoh thei ding in jangkhai tah in ahin podoh theiyin ahi. 1 MB jen’a gih data ho zong 180-240 KB geiyin asuneo theiyin ahi. Hinla web page a chun kikhelna imacha aum dieh puon, ahi ding bang doltah in muthei ahithou’e. Hed bailam pen ding in kiseileh `1000 nasenna ding’a  `180 bouseh nasen ding tina ahung hitai. Ahinla hiche sang’a bailamjo chu GPRS plan khat pen pen kichoh le chun navahpen mai inte.
Internet akiti tieng leh vannuoi leisiet chung’a thil umzouse kikhum khomna mun tobang ahikit’e. Apha zong aum in, ase zong tamtah aumkit’e. Hiche chungchuon’a chun apha diehset zong aum in, ase diehset zong aumkit nalai laiyin ahi. Nu le pa atamjo hin internet hi ipi’a kimangcha ham ti i-he tapouve. Internet khang in eihin lekhup uva, eiho hedna’a jaopha talou ding’a ngaituona nei minu le mipa tamtah aumtai. Khangthah lamho’a ding bouseh’a gel’a, adeibang tah uva internet manchah sah zong mitamtah aumkit in ahi. Chate’n internet akhoithiem ki thang-atpi’a, aki thang-atna’u chate’n itobang’a aman’uh ahi helou zong tamtah aumkit’e. Hibangse’a vannuoi leisiet khantouna aki minphah chan’a ki minphah tha zing internet hin khangthahho hinkhuo hi asiempha theiyin, chukit leh asuse thei nalaised’e. Chuti ahitah leh internet mankhielna akuon’a chate iti i-venbitdi’u hitam? Chate’n internet a itobang hinkhuo aman’uh heddoh theina ding software tamtah aum’e. Hinla hiche hochu eiho hedna in abatphah kit louding ahita’n, computer lam’a hedna haojo chate thusei tahsan san jieng ding ma hikit talou ding ham?
Computer internet connection neisang’a mobile internet mangcha hatah in i-tamjo uve. LD in CCpur le Sadar Hills gam’a khuo phabep sung’a khuolgilna aneina’ah mihiem internet mangcha 100 lah’a 3 bouseh hin computer ah internet connection anei uvin, adangse hi mobile phone akuon ahi ti amudoh’e. Innsung nu le pa khat in chate zouse mobile phone achoisah zong tamtah i-um uve. Khat choi zong aum in, ni choi zong tamtah aumkit in ahi. Mobile phone zouse’a internet connection umthei vang ahidieh poi. Hinla khangthahho’n aumlouho adeikit pouve.
Chate’n aphadsieh’a mobile phone bouseh aboipi zing uvem? Khosuh khotou hephalou hiel’a mobile phone ameh meh jieng uva ahileh ipi abawl’uh ahi nahedpieh in aphai. Lawi le guol toh sms kithot hiuvem, games boipi hiuvem, internet surf hiuvem? Internet surf ahi’u leh ipi avet uva, ipi asim uva, ipi abawl’u ham ti vetlhah pieh ding ahiuve. Adiehset’a chapang mobile internet mangcha hohin amaho kum le lungthim ngaituona kituohlouho koimacha seipieh ngailou hiel’a ahedoh jieng thei uvin ahi. Thil zouse aphatna le aphatmona umsuohkei ahi’n, hinla chapang in hiche chu datkhen theina aneithei lou’a ahileh thilpha tah zong chu ama’a ding in sietna asuohdoh theiyin ahi. Ahoizoh chu hitazong leh internet mangcha i-tamlai chan uvin khantouna toh ikinai mama tauve ti photchet ahita’n, hiche khantouna hi ahina ding bangtah’a khantoupi’a, phatchuompi thei chieh ding in ikitiem uve.

Kichenpi nuomlou - LD June 2011


Kum som sang’a tamjo kilungsietna hinkhuo hin manding kiti vang, mi zouse’a ding hihihbeh inte. Sanakhang lhalel val behseh’a dangka khang gei mang kiguoho tilou ngal, koima zouse’n kum sodtah tah kilungsiet ding gelthei hihbeh inte. Kilungsietna hinkhuo’a akhoh mama jieng khat chu kikhen thei anahi khel khel hi hiding in tahsan aum’e. Aki ngai vanglah hochu kikhenkit talou hiel in ana kilungsiet zing lhon leh phapen maiding vang hija. Hinla hiche zong chu ana hithei dieh jipuon, akhoh lheh’e. Chule kilungsietna hinkhuo’a akhoh mama jieng kit khat chu kinemtah’a iki lungsietpi pa’n jiding’a eina deilhen khahlou ding chu.... iti nagel dem laijonnu?
Nungah khat ihitoh kilhon’a guollhang eihin dei le ngai tamtah um zong leh ni le thum lhenthei ahilou zeh in khat bouseh ina lhengdoh jiuvin ahi. Hiche lhendoh’a um guollhang khat bousehpa chung’a chu i-changeiyin i-lungthim’u akingam tadem? Ama toh kilungsietna hinkhuo ihin man tahzeh chun guollhang dang eidei le eingai hozong akinung khin gam tauve. Kum ana chal chal jieng in, hed manlou kah in khosung le houbung sung’a nungah lengkul lah’a ding in i-min mipi lungthim sung’ah ana kisunlud jita’n, iki nungah sah lheh’a, church choir jieng’a zong hatah’a iki pieh vang in i-dinkhompi, eisang’a hatah’a chapangho ahung jinei masakit jiuvin, ohe... eini guollhangpa’n itih tah leh kichen ding ati talom lom ahi tabepseu dem?
Masang’a eina dei le ngaiho’n la.... cha le nao mui-eh kho in ana kholha gam tauvin, ikineppi pa’n la kichen ding mong mong phapuoh talou.... i-cha ban masang’a jinei ding la kinuom tinten, ahivang’a ama’n la alunggel diehlou. Hoilam i-zot’a hoilamba i-suh ding hitantem? Kinungheiya, i-sang lina pa lawi le guolho vet maiding tilou alampi dang umlou tobang in akilangta’n, ipi iti mong mong di’u hitam? Pasal hohin one night stand dan’a eihin gel’u ahi ta ngapsah dem?
Tulai khang hin mihiemho akimoh chen chen jieng tauve. Ahinla pasal konkhat hohin dongma anei ngal uvin, ahijieng vang in a dongmate’u chu kichenpi ding aguoji pouvin, ipi’u Eve suhkhiel zeh’a gentheina thuoh ding mong kihi zong leh aha thuoh diehset lah’a pankhah vang koiya ding in zong nuom dieh puonte. Phad le nikhuo akilet nung’a na dongmapa’n kichenpi ding’a nahin kilungsietpi ahilou dan nahin heddoh nikhuo tieng leh hung kinunghei le chun, tui buohsa akiluoh kit theipoi ti geldoh jieng in nate. Hiche dinmun’a ding ding in Love Guru in a laijon nungahho aphalpoi. Hiche zeh chun tu le tu’a naki lungsietpi na guollhangpa chun jiding’a nahin lungsiet mong mong ahi le hilou anuoiya thuguol kipehohi phatah in sim le chun hedoh thei jieng in nate. Ikichenpi lou ding toh kilungsiet’a, hinkhuo saotah ana muolliem masang’a thuoh hahsa zep zong leh kikhindoh jieng ding chu thilpha pen hung hitei tei ding in akilangta’n ahi.


1. Na innsung mite:
Na guollhangpa chun kichenpi ding’a nahin kilungsietpi lou ahileh, na innsung mite toh kihedtuo’a, kipawlkhom ding nuom hihbeh inte. Azehchu ama’n short-term goal bouseh avetzeh ahiye. Nahin kichenpi lou ding, ahivang’a nahin kilungsietpi zeh’a ama na innsung mite’n khonung leh ama lhangaiya nakaa nikhu leh oima’a aumlouna ding’a na innsung mite toh kihedtuo ding agelkhoh lou ahiye.
Kichenpi tei tei ding’a nahin kilungsietpi guollhangpa chun na uicha jieng’u zong ngailu lheh vehta. Nanu le napa titahlou, na u-le-nao te zong phatbawl intin, nanu mitmu diehset’a deisahna achan theina ding nanu lunghol lheh inte.

2.  Booty call:
Jaan sodnung’a phone nahin bawl’a, thu manlou gamtin asei leh alunggel hedoh jieng in. Kipahtah in houpipi hih in. Nang’a kuon’a angaichad imacha dang aumpuon, one night stand ding bouseh’a nahin ngaichad ahidan geldoh pai jieng in. Phad dang’a nahin donse behsehlou, Chavang Kut, Kuki Idol, Miuzeeko....night programme aum phad bouseh leh nalung ahol’a a bike nung’a touding’a nahin kou leh ana kithalob pai jieng hih in.
Pasalho’n ajiding’u chu midang mitvet’a zong kilawm zep ahiding adeisuoh kei uve. Pasal chavai pen in zong numei phapen ji’a neiding alunggel teiye. Guollhangho’n nungah khalah, judawn theiho akivoppi nuom uvin, hinla kichenpi ding ahitieng leh church choir ho avekit jiuve.


3. Sum:
Guollhang khat in nungah khat adei mong mong ahileh anu le pa kom’a kitom’a, hahsatah’a ahin bodoh sum zouse chu nungahnu restaurant a nehthei nehpina in amangchai ngam piel jieng’e. Vetang, na guollhangpa toh ipiham khat naneh lhon cheng’a nang sum peding’a nahinno zing le... akichai kahitai ti jieng in. Chingthei tah in dalha’n. Nahin lungsiet ahipuon, nahin duchad ahijoi.

4.  Guollhang hinkhuo:
Guollhang hinkhuo lhalel zing guollhang hochun alhahlel mama’u guollhang hinkhuo toh nang nahin tekah thei pouvinte. Guollhang hinkhuo nuom asahna chu nang zeh zong hikhat nante. Asei sei nanop pieh zeh’a guollhang hinkhuo alhahlel lheh hitei inte. Hiti chu ahikhah leh mundang’a zong nang tobang’a ama seisei nuom jieng nungah dang anei nalaiye ti geldoh zing in. Chule nangkom’a ahinkhuo thusim selguh aneizing tobang’a nahed’a ahileh back-off.


5. Lawi le guol:
Lawi le guol itobang’a apawlji’em? Guollhang khat chun nungah khat alungsiet mong mong’a ahileh ama lawi le guol hotoh kivop zing sang’a nungahnu kom’a umding adeilhen zoh ding ahiye. Nang’a pa’n nangkom’a umsang’a a lawi le guolho toh kivop ding akhohsah zoh’a ahileh oh... secondary kahidan ahiye ti jieng in. Dihtei tei ding ahiye.


6. Kum som kilungsiet:
A film i-vet leh i-mitlhi pod jieng, eichung’a ahung lhun leh thi diehchetna thei. Na guollhangpa’n nahin kilungsietpina kum ijad phatam? Kum som valjen nahin kilungsietpi ahitah leh kiha neplou angaitai. Midang nahin dei le nahin aum’a a thangsiet manchun ana moh tahsan jieng tahih in. Thaang nakam phat tenlou leh ohkhel talou maithei ahitai. Kavaigeitai nati masang in vaimat ding ana ngaituo jota’n, achuti lou leh guollhang dangho’n navaigeitai nahinti tahbeh ged uvinte.


7. Phatchuompi guolnu:
He he... asei ding dan adang zong aumthei dieh hih’e. Na guolpa chun nang chu nahin phatchuompi nuom zeh’a a guolnu nahinti ding ahiye. Midang mitvet’a lawi le guol tobang’a nahin kivoppi ding, a dongma la hisam lou, aumchan chula dongmalou zong hikitlou. Pasal doha thuh tahtah tam ahiye, nungahho chingthei mai uvin. Ama phatchuomna ding bouseh’a nahin kivoppi ahi’n, hope nahin pieh ana kihisah hih’o. Phad chomcha’a ding bouseh’a nahin kivoppi ahijoi.


8. Kituh gahna umlou:
Guollhang khat chu ajiding mong mong’a nahin huol ahileh pasal dang toh kituhgahna umlou hiel’a nakivop ding phamo asah lheh ding ahi. Jiding’a nahin geltheilou, nahin kilungsietpi pa chun pasal dang toh jaansieh in party chie zing zong le chun khohsah in neidieh puonte. Midang masang’a zong nangni thu chu kilungsietna lampang’a hed ahilouna ding in dongma bang in milah’a nahin kivoppi hihbeh inte.


9. Kichen thupi gellou:
Akom’ah kichen ding thusei le chun thulahlou sei tobang bepseu in nahin dawnbut inte. Jinei ding nuomlou hidieh puontin, nang chu ajiding’a nahin deilou zeh ahijoi. Jineilou’a changkhatpu bang’a hinkhuo manding koi nuom inte nati’a hichepi chu kineppitah’a ngah zing ding’a kiguo nahim? Kichenpi ding’a nahin geltheilou chu zangkeiyin nahin seipieh leh ngai hahsa ding ahizeh’a naheddoh thei khah leh ati’a lampi chuom chuom’a ahin seidohji ahiye. Hiche chu nang in nahedthiemlou leh amapa pichu nalungse cheh cheh kit nalai vehta’o na?


10. Free gift:
Na guollhangpa’n ajiding’a nahin geltheilou leh nang side apat’a free gift ana tamzep hikha maithei ahiye. Bongnawi athon’a nezing theipa chun bawng choh ding angaituo louhiel ding ahiye. Bongpi khat chun kumlhung lhalhung’a nawi aneidieh louzeh in bawngpi dang holna ding kingaituo loichel kit inte. Chingthei in ka laijonnu, guollhang kitublouho doha’n lhalud pou hite.







The First Word - LD June 2011


Manipur Integrity

Nagaland Chief Minister Neiphiu Rio in Manipur ahung chotlud’a Naga Peoples’ Front (NPF) kiti political party thah ahung hondoh ding Manipur gamsung’a um political party zouse’n ana jada suohkei uve. Azehchu amin in NPF kiti henlang, Rio lamkaina le tohguon bang in gingdoh zong leh asung’a NSCN (IM) te lamkaina’a ima zouse kiguong tobang’a gel ahizeh leh Naga chate chenna mun zouse gopkhom ding kiti NPF tup le doi’a ajao khah zeh in Manipur in ana zahda lheh jieng’e. Zahnuom’u henlang zahda zongle’u hondoh ahita’n, aban’a thil hung lhung ding hohi itobang ahung hitadem? General strike aum vang in tohguon achielha’n, state force ho’n Senapati adellud vang uvin Rio le asemang pachong ho ahung kitollud’u chun ui gucha abang gam uvin, NPF chu tundoh ahi tamaiye. Chule May 30 nikhuo leh State Government,  Central Government le United Naga Council in Senapati’a kihouna aneiding ahikit’e.
Naga te’n Manipur asuhkeh uva, Naga chate chenna mun zouse khat’a gopkhom ding hihenlang, May 30 talks a Naga te khantouna ding le machalna ding i-jad aseidi’u hizongleh eiho’a ding in tijadna ding imacha aumpoi kiti leh seival hipuonte. Manipur integrity ti’n Meilheite peng peng zongle’u eiho’a ding in imacha asietna zong aumpuon, aphatchuomna ding zong imacha aum diehpoi. Anop’u leh kikoi uivntin, kingailu tah in um uvintin, anop’u leh kithattuo uvin tin, gam kilah pieh zongle’u eiho gam atohkhah lou pou’u leh asietna le aphatmona ipi um intem?
Kuki Women Union Manipur (KWUM) in May 30 talks ding thu’a dialogue posing threat to the emotional and territorial integrity of Manipur would not be tolerated ti’a hangsantah’a asei jieng’u vang hi kilawmmo zep hilou ham? Manipur integrity iha seichan uva eiho gamtum thum hoilam’a ikilahdi’u? Nagate’n gaal’a eina sad uva, mihiem 900 valjen einatha uva, inn le lou, khuo le veng tamtah eina suhmang pieh lai uva chu Meilheite’n eiho panpina kamcheng khatbeh akeh khah mong’u hinam? Eimaho eihin suhkhah loudi’u phot leh tuchung hin zong thipbeh in gaalvet thole’u hen phapen ding in gel ahiye.