Thursday, November 4, 2010

Dr. Laijon Digest - Herpes - LD October 2010

Herpes Simplex kitihi mizouse’n aveithei natna tijad umtah ahiye. Hiche natna hi bailamtah’a aveisa khat akuon’a kilahdoh thei ahiye. Mi khenkhat in HIV/AIDS toh kibang ana hisah jiuvin, ahinla anatna hi HIV/AIDS ahipuon, Sexually Transmitted Diseases (STD) ahijoi. USA gamsung’a hiche natna hi khangdong holah’a akithang lheh in, mi 5 lah’a 1 in hiche natna hi aneisuoh kei uve akiti.
    Herpes Simplex virus (HSV) hi chini aum in ahi. HSV type 2 hi numei le pasal jamo lam’ah aha umdiehset’e. HSV-2 veisa khattoh sex neikhah zeh’a hiche natna hi bailamtah’a kilahdoh jieng thei ahiye. Hiche natna neiho’n anatna mun thuoh hahsa asahdan chu aveilouho kiseipieh zong leh moh hedthiem pouvinte. Ahahsa chu ahijieng’e. Chule HSV-2 hin numei le pasal khenchuom aneipuon ahi. HSV-1 hi ahikit leh kam lam akuon’a kilahson thei ahikit’e. HSV-1 veisa khat toh gaki kiss akuon’a lahdoh thei natna tijad umtah ahiye.
    Herpes natna hi ajentheiyin, hinla adamthei tapoi. Ahung phatdom kuom aum in, hiche tieng chule anat a olzep in, hinla chomkhat zou tieng leh ahung umdoh pai jieng kit jitai. Damdawi’a zen ahitieng leh a hit chu athi tobang in aumji’n, hinla athi ahiji puon ahi. Tahsa ahung lhahsam tieng leh a hit chu oltah in ahung chatloh kitji’e.  Chatloh lou hiel’a aum ped jieng in zong midang tahsa’a ana ludthei kitthou in ahi. Tahsa chung’a tina maha neiho toh sex neikhah akuon in alahson bailam diehset’e. Ahinla tina maha neilou hiel ho’n zong akilahlud kitthou uvin ahi.
    Mikhat chun khamna thei lou le ai hikhel khel hihzong leh damdawi nezing (cancer ahilou le natna dang dang  zenna ding’a damdawi) ho atahsa’u alhahsam zing zeh in amaho’n herpes virus hi alahlud bailam lheh uve. Numei anaobu lam’a cancer neiho’n zong hiche natna hi aha lahlud bailam lheh uve akiti.
Complication of Herpes Simplex:
    Mit:- Herpes hin mit (eye) zong asukha theiyin ahi. Mit’a aum tieng leh herpes keratitis akitiji’n ahi. Mitsung’a ipiham um kihe, ahivang’a ipi ahi kihedoh theilou, anatda’n seibe ding um talou, chule vah vettheilouna hohi anahiji’e. Mit’a um hit suhmangna thei damdawi aum in, hiche chun mit asuhsiet louna ding in avengdoh theiye.
    Naosen:- Nupi naovop, a jamo’a herpes neiho chun naosen ahung piendoh tieng leh naosen chu apiehson thei’uh ahiye. Azehchu naosen chu anu natna umna ahin hopa zeh’a ahin kilahpa tina ahitai. Ahung pienlhah toh kilhon’a herpes hin neipai jieng chapang hochu natna khohtah nei tobang in aum pai jieng jiuve. Haka’n akap uvin, athidohji tauve. Athimoh chengse chu lunggel kisuhlouna aumji’n, mi phahlelna aneikit ji tauve. Hiti ahizeh’a chu numei in herpes anei ahi akihed’a ahileh acha ding gelkhohna jal’a operation abawl ding phatsah ahiye. Chule naosen ahung pienglha tiltil ho zong chu herpes neisa, akhut’a tina maha neikhat in akhoikhah leh veison kit jieng thei zong ahiye.
    Natna tijad umtah, akhang’a khang’a chieson thei natna ahitoh kilhon’a numei naovop ho’n pasal ajamo’a herpes neiho toh sex aneilou hiel di’u ahiye. Pasal ajamo’a tina maha um kiti mong mong akitohkhahpi loudi’u chu damdawi phapen hinte. Ahilou theilou ahile vang condom man in aphai.
Symptoms:
    Herpes nei zouse anatda’n uh akibangpoi. Mikhat chu hiche natna veithah ahi’a ahileh atahsa chung’a natna alud akuon’a sim in ni ni le ni somni kah sung in anatna chu heddoh thei ahung hijitai. Abultil leh khohse tah tobang in hung kilangdoh inte. Ol-ol in ahung olzep zep in, hinla adamthieng vang ahi dieh jipoi. Nasa vulvul, thahsa’a kikhuot khuot jieng, jamo vellah’a tina neocha cha um, atuilhi pod, nephu komlah’a apad tobang’a hung kilangdoh tiho hi herpes zeh ana hinuomji’e. Numei hochu azunthahna uva tuilhi hung puddoh jinte. Chule hiche natna akuon hin khosih, luchangnat, tahsa nacheh chuh, phe le vou nat, lungvai le thachol kitiho zong ahung piengdoh theiye. Zunthah hahsa, chule pasalho tilbawm pad kitiho zong herpes zeh anahiji’e.
    Herpes natna zeh’a tipad hochu ni som sung in adam tobang in hung kilangdoh inte. Ahinla a hit chu tahsa’a umden ahitai. Tahsa chung’a natna dangkhat ahung umdoh khah leh hung kipanpha kit jieng ding ahiuve. Herpes nei konkhat ho’n ahung kithahpat ding ana kihed masatthei uve. Hiche chu pandrome akiti’e. Kumkhat sung in herpes hi 5-8 vei tobang ahung puongdohji’n ahi. Ahin vang kumkhat sung’a khat vei nivei bouseh ahung suodoh kuom zong aumji’e.
Treatment:
    Sexually Transmitted Disease dangho banglou tah in herpes hi jendam thei ahipoi. Ajendamna thei ding damdawi hochun chatloh lou’a aumna’u nerve cell zong chu asuhsiet tha ding ahizeh’a kizen theilou ahiye. Hizeh chun anti-viral drugs chuom chuom Acyclovir, Valaclovir ahilou leh Famcyclovir ho mangcha’n ahit chu achaloh ding aventub theiye.
    Acyclovir hin a hit ahung punjal ding avengtheiyin ahi. Hiche tieng chule kumkhat sung’a tamtah vei hung suohdoh thei ding chu lhomsah in aum jita’n ahi. Phatah’a ventubna ding in herpes ahung kipattil akuon’a hiche damdawi’a ven pai jieng chu thilpha chungnung hiding ahitai.
    Famcyclovir in zong achung’a kisei damdawi tobang hin bawltheina aneiyin ahi. Achung’a kisei damdawi hohi anatoh’uh akibang suoh keiye. Azehchu azendamna ding umlou ahitoh kilhon’a anatna hit suh thalhom chu adamdawi phapen himai ahitai.
    Kumkhat sung’a tamtah vei ahung suodohna nu/pa chun phatah’a hiche damdawiho anehzing ding angaiye. Hiche tilou chu alampi dang umlou phot ahitai.
    Herpes ahung suodoh tieng leh damlounu/pa chun thuoh hahsa athuoh ding ahitai. Athuoh nopna ding bawlpieh chu adamho mopuohna ahiye. Adamna ding hihih zong leh thuoh hahsa athuoh laitah uva anopsah zepna ding chun sangkhol toka a loose theipen’a vonding, nisa le meipang’a umlou ding, anatna mun suhthieng ding, gotsah ding, thil avottheiho chomkhat khat desah ding, asobthiengna ding’a savon, spray, numeiho kicheina thil, perfume kitiho manlou hiel ding, nat thuoh olna nehsah ding, chule khut’a anatna tohkhah zou seh’a sobthieng ding ahiye.
Prevention:
    Hiche natna hi bailamtah’a lahson thei ahitoh kilhon’a mikhat chun herpes anei ahi akihed leh mi zouse toh sex neilou ding angaitai. Chule hiche natna neiho toh sex neidingho’n condom mantei tei ding ahiye. Herpes natna ahung suodoh tieng leh tohkhah lou hiel ding ahi. Hiche pedtah’a midang toh kitimat loubeh ding angaiye. Anatna asuodoh louped’a zong kilahson thei ahizeh’a chihthei chu aphapen hinte. Tahsa le tahsa kitohkhah tiho zong bawllou hiel ding ahi. Anatna neilou khat in midang natna khat akhut’a akhoi’a, chuzou’a ama tahsa chung akhut’a atohkhah zong leh veijieng thei ahiye. Hizeh’a chu i-tohkhah’a ahizong leh savon mangcha’a phatah’a sobthieng paijieng ding ahiye. Chule towel le von kikoplou in aphai.
(Laijon holah’a hiche natna neikhat in hilchetna ahin thum toh kilhon’a hiche article hi hung kisuodoh ahiye. Adihlou le alhinglel aum leh i-laijonnu/pa’u kithuopina ding in suhdih thei hinte. Chule lungmuong sel’a midang bang’a hinkhuo aman theina ding in taopieh zing uhite)

Child Scientists zong i-nei tauve - LD October 2010

18th National Children’s Science Congress 2010 State Level competition anaitah toh kilhon in Laijon ho hedding deina in 17th NCSC ahung kitahlang nuom’e. 2010 kum’a chun i-laijon chanpi’u Mr. Haominlien Lhungdim, VK Tawna College XI (Sc) simchun District Level competition a CCpur a ding in lhendoh in ana um in, State Level, Mangolnganbi College Ningthoukhong’a ana umkit in, hiche a zong chun lhendoh in ana umkit’e. All India Lelve NCSC chu Ahmedabad (Gujarat) a Dec 27-31 2009 sung chun ana um in, India pumpi’a project 169 presentation lah’a 2nd position in ahung pang kit in, North East le Manipur ading in 1st Rank ahung hitai. Hichan’a gei hung lolhing zou Mr. Haominlien Lhungdim ikipapi uve.
    Ama lolhinna akuon’a laijon dang hiche lam’a lungludna neiho’n kitilkhouna’a aneitheina di’u gelkhohna jal in LD Contributing Editor Pu Khupminthang Khongsai in LD thalheng in ana houlimpi’n, hiche chu anuoiya hin ahung kitahlang’e.
    Mr. Haominlien hi Kamdou Veng, Tuibuong Khopi’a cheng Ml Lhunlet Lhungdim le Nl. Noulam chapa ahiye. Lekha simna lam’ah VK Tawn’a College ah akaiyin ahi. 17th National Children’s Science Congress 2009 ajao ding’a Manipur akuon’a lhendohna amutoh kilhon in Ahmedabad mun’ah ana khuolzin in ahi. LD toh aki houlimna’ah Haominlien in kol le vai lekhathiem le lhuoh kichiem tahtah holah’a ama agajao jieng thei chu kidang asa’n, lolhinglou’a innlam hung kinungle ding hizong leh hichangei agalhun zou chu kipana’n agel in ahi. Nervous pum pum in a project Land formation of Churachandpur, Noosphere sub-theme nuoiya abawl chu aga peludta’n ahi. Haominlien in aseina’ah Hall pamlam’a ka um’a judge ho’n ka project eidoh sao sao phad’u chun kalunggel’ah kinepna khat kaneita’n ati’n ahi. Akinepna bang in Grade ‘A’ amu’n, Child Scientist title chu pieh in aumtai.
    CCpur Old Gelmuol gamsung’a suong ho study abawl’a hiche akuon’a chu a project ahin suh bulhing ahida’n aseiyin ahi. LD in hiche project na boipina’a nathil mudoh themkhat nasei theidem ti’a adohna’ah Haominlien in Old Gelmuol gamsung’a suongho sample 10 tobang kachom khom in, properties ho kave’n, rock testing laboratory a kabawl in, suongho chu atamjo ripple mark aum suohkeiyin ahi. Hiche’a pat’a ka phuondoh thei chu agamhi phat khat laiya chu Tethys tuipi nuoiya ana umkha ahiye ati.
    Ahmedabad mun’a chun Haominlien in Prof Yashpal toh kimutuona aneiyin, hiche’a chun ama’n 2012 a leisiet chung Nibiru in ahin seding thu adong in ahi. Prof. Yashpal in adawnbutna’ah hieng’e adih’e, Nibiru chun leisiet ahin sekhah ding ahinai, ahinla scientist ho’n tulaitah hin hiche daldohna chun nasatah in pan ala uvin, hung lolhing tei uvinte zong ati’n ahi.
    Haominlien in NCSC a kajaona akuon in thil tamtah ka phatchuompi’e ati. Hiche holah’a ama’n mi zouse’n azuiding’a pha asahchu leisiet’a thil hohi moh tahsan lou’a, khuoltuoh masat ding, ginchad thu moh seilou ding tichu ahi. Chule India akuon’a scientists minthang tahtah hotoh akimutuo’a anop nop adohthei chu akipana lienpen ahiye.
    LD in na laijon ho’a ding’a seinop nanei leh ti’a adoh leh Haominlien in NCSC hin science lampang’a thanopna pekhat ahizeh’a pantei ding, guollui thu suhtuo’a kichadna ho tukhang’a pailhah ding, mepohme me jiengte, thinglhang mite ti’a kigel niemlou ding, itoh i-tham zouse’a Pathien suon ding, eima hedna’a kisuon louding, inn’a eima lunggel bou dih sahlou ding, mihiem chankhompi hotoh lunggel ho kikheltuo, kihedtuo ding, kichang chihsah bawllou ding ahinti lha jieng’e.
    Laijon Haominlien Lhungdim hi India govt. in phalna apieh phad leh India a simlai ho thalheng’a International level competition a pang ding ahitai. Ahung lolhin toupeh ding ikineppi uvin, Pa kom’a zong i-thum pieh uve.

Career - Fashion Designing

Giorgi Armani, Ralph Lauren, Rina Dhaka, Ritu Beri kiti hohi vannuoi pumpi hed’a Fashion Designer minthang tah ahi tauve. Hiche holoiyin kivanna ding asiem ho’u chu filmstar le lasa thiem minthang tahtah hole mi haosa ho’n sumle pai tamtah tah seng in ana kichoh jiuvin ahi. Amaho van design bolhon mihem akizepna ding’a avet lomsah bep hilou in mi hindan le lunggel akikhel sah zou hiel’e akiti.
   Fashion Designer te nnatoh hi thanop umtah ahiye. Mipi hedthei ding’a aminthan na’u thanop um lheh zongle aminthan nadiu’a a natoh doh ho’u vang chuti tah in thanop aum behseh poi. Gunchu tah’a natong zing mi nahi’a Fashion Designing na thanopna ahikhah le hiche hi phatah in hin simsuh tiem in.
Fashion Designing ipi ham?
    Kivanna (sangkhol, toka, nihchen, puonsil chule tahsa chung’a kibad ding van jatchuom chuom) design/style siemdoh hochu Fashion Designer akiti uve. Kivanna ding van siemdoh mi ahina ban uva’h “Exhibition/Fashion Show” ho’ah model ho mangcha’n avan siemdoh uh athah ho mipi vetthei ding in tahlahna zong abol jiuvin ahi. Design abolzou phad ule puonkhui ho kom’ah adeidan uh asei uvin, hiche dungjui chun athil thah  puohdoh uchu ahin siemdoh jiuve. Hiche cheng ahin chai     phad ule ajuoh nading mun (market) akhuol (research) kit uh angaiyin ahi. Chule mipi te’n adei uh, kisiemna/kivanna  asuohthah itobang um’am tizong akhuol zing uh angaiye.
    Hiche article ahin Fashion Designing course’ah anuoiya kipe hohi akitahlang nuom’e :
1. Fashion Design.
2. Accessory Design.
3.Knitwear Design
4. Leather Apparel Design & Technology
5. Textile Design
6. Apparel Marketing & Merchandising Management
7. Fashion Communication
Fashion Designer iti hithei ding ham ?
    Fashion Designer hithei nading in thepna khatbeh neitei tei angaiye ti um hih zongle Degree/Diploma neiho ading in natohna amu bai zep’e. Chule tulaiyin Fashion inn lientah tah ho’n amaho kom’a tong ding in Fashion Designing course chaisa ho adeilhen zep uve. Kisiemna lam’a lunglud chule mi iti akisiem le vetlom’a mi zouse mit alahthei ham ti hethei tah mihem aum in, hiche hobep hilou in tulaiya kizepna/kisiemna ipi tobang mi’n angaisang’a mi’n adei ham ti koima seipieh ngailou’a ama chang’a zong bailam tah’a hejieng thei mi aumkit’e. Hiche tobang mi hochun Fashion Designing lam’a nna atoh ule amaban uh lamzang lheh jieng ding ahiye. Chule Fashion Designer khat chun angaidan ahiloule alunggel ho mi hedthei ding’a muhnal siu’a a seilhah zarzar jieng thei ding angaikhoh in, iham ti’a lunggel hoitah nei, ahivang’a kamthiem behseh lou ahile zong alimbeh phatah’a zihthei ahi teitei ding angaiye. Hichezeh chun Fashion Designing hi milim zihthiem hole colour haltuoh danthiem ho’a ding in alunglud umlheh’e.
Fashion Designer course zousa ho’n ipi atohdiu ham?
    Alhangpi in Fashion Designing zousa ho Garment House lah’a ‘Apprentice’ in akipan jiuve. Akhenkhat in amaho midang ahiloule company dang bellou in achangseh uvin van design abol jiuvin, a nnatoh uchu Garment House lah le mipi holah’ah ajuohdoh jiuve. Course chaiya changseh’a toh sang in company holah’a jao’a nnatoh chielhah dan lhangpi hed masat ding aphajo’e. Chule  ‘Garment Export House’ ho’ah Merchandiser ahilou leh Fashion co-ordinator in apang thei uve. Film le theatre lah’a zong Costume Designer in apang thei uvin, Fashion Show ho’a ‘Choreographer’ in zong apang thei uvin, chule Fashion Magazine’a ‘Fashion Writer’ in zong apang thei kit nalai uve.
Fashion Designing Course hoiya zilthei ding ham?
    Leisiet khantou toh kilhon in eiho India sung’a zong Fashion Designing zilthei nading mun phachuompi aumdoh tai. Mun tamtah umho lah’a ahoizep ho anuoiya hohi ahiuve:
1. National Institute of Fashion Technology
2. International Institute of Fashion Technology
3. National Institute of Design, Ahmedabad
4. National Institute of Fashion Design, New Delhi
    Hiche holah’a khat ana vechien zep ute. India sung’a ding’a ahoipen le aminthang pen National Institute of Fashion Technology (NIFT) a course zilthei ding hochu anuoiya hohi ahi :
a) Graduation Diploma in Fashion Design :
Eligibility : 10+2 – 50% marks (45% for SC/ST)
Duration : 3 years
Centre : New Delhi, Mumbai , Kolkata, Chennai, Gandhi Nagar, Bangalore, Hyderabad
Seats : 210 (30 each in all centres)
Fee : Rs. 20,000/-
b) Graduation Diploma in Accessories Design :
Eligibility : 10+2 – 50% marks (45% for SC/ST)
Duration : 3 years
Centre : New Delhi, Gandhi Nagar, Hyderabad, Chennai, Bangalore
Seats : 120 (30 each in New Delhi & Gandhi Nagar, 20 each in Hyderabad, Bangalore & Chennai)
Fee : Rs. 20,000/-
c) Post Graduate Diploma in Knitwear Design & Technology :
Elgibility : Graduate – 50% marks (45 for SC/ST)
Duration : 2 years
Centre : New Delhi, Chennai, Mumbai & Kolkata
Seats : 120 (30 each in all centres)
Fee : Rs. 20,000/-
d) Post Graduate Diploma in Leather & Apparel Design Technology :
Eligibility : Graduate – 50% marks (45% for SC/ST)
Duration : 2 years
Centre : New Delhi, Mumbai, Chennai, Kolkata
Seats : 120 (30 in all centres)
e) Post – Graduate Diploma in Textile Design & Development:
Eligibility : Graduate – 50% marks (45% for SC/ST)
Duration : 2 years
Centre : New Delhi, Kolkata,  Hyderabad
Seats : 90 (30 in all centres)
Fee : Rs. 20,000/-
f) Graduate Diploma in Fashion & Information Technology
(Graduate Diploma from NIFT & BCA Degree from IGNOU)
Eligibility : 10+2 with mathematics
Duration : 4 years
Centre : New Delhi, Bangalore, Kolkata, Gandhi Nagar, Mumbai, Chennai, Hyderabad
Seats : 240 (60 seats in Delhi and 30 each in the other centres)
Fee : Rs. 55,000/- in one semester. (There are 8 semesters in all)
g) Post Graduate Diploma in Fashion Communication:
Eligibility : Graduate – 50% marks (45% for SC/ST)
Duration : 2 years
Centre : New Delhi
Seats : 20; Fee : Rs. 18,000/-
Admission : Admission muthei nading in Common Entrance Test aum in, a post dungjuiya seat ong jat merit in ala jiuve.
Common Entrance Test :
Course (a), (b) le (f) ho’a ding in Entrance Test anuoiya bang hin abol jiuve :
1. General Ability Test
2. Creative Ability Test
3. Situation Test
4. Interview
Course (c), (d) le (e) ho’a ding in Entrance Test anuoiya bang hi ahikit’e:
1. General Ability Test
2. Managerial Ability Test
3. Group Discussion/Case Study
4. Professional Aptitude Test
5. Interview
Course (g) ading in achuombeh in Entrance Test abol kit uvin:
1. General Ability Test
2. Creative Common Test
3. Interview
Admission form le Prospectus :
    NIFT te Website ‘www.niftindia.com’ ah admission form download aboltheiyin, chule centre 7 ho’a zong amun’a admission form le prospectus gakilah thei ahiye. Post’a deiho’n Rs. 200/- thot ngaiding ahi. Tukum’a ding November 15 zoule prospectus kihom pan ding ahitai.
    Form fill-up kibolsa chu Centre ho khut’a gapieh ding ahiye. Achuti tahlou zong le post’a registered boltei tei ding angaiye. Entrance Test kumkit February lhaleh umding ahi.

Common Wealth Games - LD October 2010

Common Wealth Games hi kumli dansieh leh Common Wealth member nations ho’n guolsieh lam’a kitedna’a ana manji’u ahiye. Hiche Games hi 1930 kum chun British Empire Games ti’n Canada gamsung’a um Hamilton mun’ah ana kimang in ahi. 1954 kum chun amin ana khel uvin, British Empire and Common Wealth Games ahinti tauve. 1970 kum chun khatvei amin ahin khelkit uvin, British Common Wealth Games atikit uvin, 1978 kum in Common Wealth Games bouseh ahin titauve. October nisim 3 ni’a India gamsung’a kipanding pen hi a som le ko vei channa hiding ahitai.
    Gamchuom chuom akuon’a guolsiehmi asang’a sim in kitedna jadchuom chuom aneidi’u ahi’n, hichena ding chun India in phad sodtah akuon in kiginna nasatah ananei ta’n ahi. Tuchung India gamsung’a CWG hin India gamsung dinmun vannuoi hed’a ahin tahlah teiding in aum’e.
    Vannuoi leisiet’a economic lam’a nasatah’a hung khangtou, Brics ti’a kihe Brazil, Russia, India le China hohi vannuoi hed’a thil loupiho manna ding’a kilawmtah jieng ahiuvin ahi. 2008 kum chun International Olympic Committee in Olympic China ana zinlhun sah in, Brazil in 2014 World Cup zinlhun kit intin, Russia in 2014 Olympic zinlhun kit leh Brics ho’n vannuoiya kichep guolsieh lam’a aminthang chieh azinlhun ding dan uvin aumdoh tai.
    India in CWG azinlhun hin vannuoi hedding’a ana minsietna corruption le politics lam’a alhahsamna ho aselmangna thei ding’a phad lemchang tah ahi’n ahi. Ahinla, vangsiet umtah in India ading in CWG azinlhun ding hi aminsietnaho seldoh tahsang in minsiet kipiehbena tobang hiding ahitai. India in hatah’a minsietna atuo teitei ding dinmun’a aumphad in Times of India in amaho website ah September nisim 22 nichun online poll ana bawl uvin ahi. Hiche’a chun mihiem 17,500 in pungkah 8 sung in India in CWG in bid ana bawllou hitaleh ti’n anasei uvin ahi. Hiche dinmun akuon in zong India dinmun ding chu muthei in aumdoh tai. Hiche lah’a 97% hochun India government in mipi hatah in asu muolphou’e zong atiuve.
    India in ipi lom lom suhkhiel aneiya hibangse’a hi mipi’n CWG chung’a lunglhaimona anei’uh ahi tadem? Games a manchah ding’a sum le pai amu 1.5 trillion jen chu India in ipi’a amanchah ahi tadem? Leisiet chung’a engineer minthang tamtah India akuon ahiuvin, chule natohna hihen lang, lhuoh manchahna lam hizong leh minuoiya India akunna aum behsehpoi. Ahinla gamsung lamkaiho nehguh chahguh toh akikhen kaang theilou zeh uvin gamsung’ah imacha ahina ding bangtah in achielha thei puon ahi. Games kipatna ding hapta ni lhinglou avadta’n, ahinla Games Village le stadium ho jothien ahilou lai zeh in munchuom chuom akuon’a India hinjuon ho ahung lenglud pai tapouve. Games hondohna ding mun JN Stadium kom’a foot bridge achimlhah zeh in mi 27 akitongkha’n, ajing nikhuo weight lifting arena a ceiling achimlha kit in ahi. Taiwanese tourist ho touna bus melhedlouho’n akab’u chu thuchuom hita leh security khaotah’a mipiho le akichiem dingho umna ding mun stadium sung jieng zong chuti’a achim chim ding leh asung’a kichep vengam ding mi umlou ding ahitai.
    Stadium ho muon aum tahlou zeh in kichiemmi phabep in Games a jao taloudi’u ahida’n ana phuongdoh kit uvin ahi. Hiche hin India azumsuo lheh jieng’e. China vang guhthim in ana kipah lheh jieng ding in ginchad ahiye. Hiche article kisut chan hin Australia le Canada akuon’a kichiemmi ho’n agam’uh ahin dalhah tah vang uvin India hung lhung pai ngamlou in Singapore ah aumden uvin ahi. Australian Sports Minister Mark Arbib in ipithu um zong leh India a kichep ding akhohgel dan asei in, hinla kichiemmi atamjo vang hung teitei ding thanuom behsehlou’uh ahida’n zong aseiye. Discus throw a world champion Australia mi Dani Samuels in security lam’a lungthuoina aneizeh in September nisim 22 nikhuo chun CWG a ajao tahlou ding ahida’n ana phuondoh toh kilhon in innlam akinung zotta’n ahi.
    England akuon’a triple jump a champion Philip Idowu in September nisim 21 nichu thusuo miho masang’ah ji le chanei kahi’n, amaho ventub ding chu kei mopuoh ahiye. Kei thileng amaho vekol ding mi umlou ding ahitah zeh in ka hikhuo hi medal khat sang in hatah in amanlujoi atitoh kilhon in Games a ahung jaolou ding thu ana seiyin ahi. Hiche toh kilhon chun England athletes Christina Ohruogu le Lisa Dobriskey teni’n zong hiche nikhuo mama chun India ahung taloudi’u ahida’n ana phuongdoh kit lhontai. Jamaica mi Usain Bolt, triple sprint champion zong ahaiding holah’a ajaokit’e. Amaho bep hilou in kichiemmi adang ho’n zong CWG India a ahinkhuo lhasuo ding tijadna’n ajaoloudi’u thu ana phuongdoh saosao tauvin ahi. Hiche hohi India a ding in minphatna ahi tahihbeh’e.
    Scotland le New Zealand in boina chuombeh aneikit lhon’e. Games Village athienthou lou zeh in lungthuoina anei uvin ahi. Delhi khopi in vannuoiya minthanna athahbeh’a ana muna chu Dengue natna ahi’n, hiche natna kilahdoh khah ding tijadna’n anei uvin ahi. Chule natong miho’n mipi le mipilou lah umlou’a zun amohthah thah jieng’u zong European gamho’n akidah lheh jieng uvin ahi. Uicha lhaile holeh muntin’a mihiem eh mutheiya um zong vang chu analmo thou’e. Hiche ho akuon’a Dengue hung kuondoh ahi’n, India mipite’n ehthahna ding mun’ah eh thale’u Dengue zong umpuonte ati hiel uve.
    India in kum tamtah minphatna le minthanna ana mudoh ho zouse chu tuhin manlou suohding kuoncha ahitai. Alangkhat’ah gampammi ho titahlou in Delhi khopi sung’a cheng mi phabep in zong CWG ding zeh in khopi sung adalha tauve tithu akijai. Amaho zong hin midangho bang’a CWG suhbuoina ding’a tohguon aum khah leh kithi khante tijadna’a Delhi adalhah’uh ahiye. Agamsungmi jieng in zong atahsan tahlou government in kichepna guolsieh lientah azinlhun ding hin gampammi ho zong asulinglao lheh jieng’e. Chule tuthah’a Yamuna vadung ahung letkit zeh in zong Delhi in lhuohsatna akibelap kittai. Yamuna River toh kinaicha’a Games Village sah’a um ahi’n, hiche hin zong malzin dingho nasatah in asulinglao zou kit’e.
    Hichangeiya India chung’a lungdonna ahung lhun phad in PM Man Mohan Singh in Sports Minister MS Gill akimupi’n, chule Urban Development Minister Jaipal Reddy zong akihoupi’n ahi. Ahinla amaho kihouzeh’a natoh haptna ni lhinglou’a jona ding thu vang umdieh talou ding ahiye. September nisim 22 nichun New Zealand swimming team in India dalha’n Abu Dabhi ana juon tauvin ahi. Amaho’n CWG asuhsah lou ding leh tuizapna ding mundang tamtah kanei uvin, hiche hozoh’a chu kaga kichepdi’u ahitai ti’n asei uve. Akhoh lheh jieng’e. Akhoh behseh’e tilou seiding dang imacha aumtapoi.
    Ahinla government lam in Common Wealth Games ana umsa lahlah’a athupipen ding’a tukum kimang ding ahi atikit uvin, ipi hileh aphad ahung lhun masang chu seiding tamtah umding vang ahinai. Ipi ahung suodoh ding seidoh thei vang ahidiehpoi. Aphad hung lhun dungjuiya India in iti aki maituopi ding ham tichu oltah’a i-hin heddoh di’u ahi maitai.

Miphalou - (LD Ocotber 2010)

Numei pha le pasal pha lhengdoh ding in nganse in um tale chun ipi nabawl tadem? Koi tobang hochu numei pha hi’a, koi tobang hochu pasal phalou nahisah tadem? Lungdon vang umthou vehta...! Mihiem khat chunla midang kom’a aphatna bouseh avetsah ding hikit’a. Achuti ahitah leh numei pha le pasal pha lhendohna’a chu mark zero bouseh imudi’u hitam? Aphapen lhendoh ding vang chu ahahsatna tamlheh inte. Atao tao jieng nu/pa zong chu a innvengte kiseisah leh uisei ahsei in seikit uvintin, social a hung kipeho chula mi’n judawn had, sum nehguh had hin tikit taleu, koipen chu aphapen’a lhendoh ding ahi tadem? Aphapen lhendoh ding ahahsat toh kilhon in aphalou lam zoh kive leh.
    Numei le pasal i-seikhom leh asei ahahsa’e, hizeh chun numei bouseh ana sei phot tadi’u hite. Lungthim nohphah louna ding’a kichieh sel sel in sei leuhen ahijieng’e. Guollhang khat chun akilungsietpi nu jieng zong mipha ahile hilou amoh heddoh jieng theilou ahiye. Chuti ahileh adongmanu chu poison ivy atiho’u ana hikha taleh khonung’a akisihna ding chu i-gel pieh leh lungsiet aum behseh jieng’e. Chule guollhang dang khat kitma chun nungah khat guhthim’a ana lungsiet zing ahitoh kilhon in alhangai lheh jieng’e. Nungahnu zong chun hope ahinpe kit nalaised’e. Hiche nungahnu hope pieh chu kineppi thei hope hinam? Ahilou leh hopeless kitiho ana hikha taged dem?
    Guollhang ho khonung’a akisih lounadi’u gelkhohna jal in anuoiya hin numei phalouho umchan point 10 ahung kitahlang in, hiche akuon in na nungahnu chu damsung’a nalungsiet tei tei thei ding hinam ti nangma’n naki lhen ding ahi maitai. Khonung’a Love Guru kom’a hepu, ka khuti’e... ka khati’e... ti aumlouna ding in.
    Numei ti’a akilungsiet siet vang in konkhat hin kiphatsahna cheng in aneilo uvin ahi. Hiche tobang numei ho umchan chu anuoiya hohi ahi:
10. Phone la lou
    Pasal hohin numei phone number athum uva pieh ahi’u leh aki thang-at thei lheh uve. Ahinla a call tieng’u leh wrong number ahilou leh phone lahlou in aum jitai. Hiche tobang’a pasal kichepna’a nei nungah tamtah leisiet chung’ah aum’e. Nang’a tithim thim nu zong hiche tobang hochu hi’am? Ahileh seitam umlou, kick out...!
9. Pasal a ATM a mang
    Nungah tamtah in guollhang hohi ATM in amang uve. Boina khohtah neida’n in akisei jiuvin, sum aneh pieh pieh jieng uvin ahi. Chule pan dukan apat restaurant changeiya guollhang ho sum’a alol vah vah jieng aumkit uve. Chule guollhang khat in adeichad thim akihed uva ahileh lungsiet lou ding hizong leu chomkhat ATM a aman thei ding ahinah leh hope themkhat apeuvin, adudu’u nehna’n amang uvin ahi. Hiche tobang numei hochu numei phalou lah’a number 9na ho ahiuve.
8. Substitute in pasal amang uve
    Guollhang khat chu nungah pha khat in alungsiet behseh lou’a ahileh akom’a lungsietna thimthu agalel zong leh ana nop pieh puon, laidang leng ding in ana lhadoh jitai. Nungah phalou ho’n vang, phad chomcha zong achangseh uva hinkhuo manding hahsa asah zeh uvin akilungsietpi bawl uvin, hinla alungdei bang guollhang dang amu tieng’u leh guollhang masapa chu apehdoh ji tauve.
7. Guollhang lhepna ding in luonlhi amangcha uve
    Guollhang hohi nungah ho ahung lhisuo tieng’u leh alaina thei lheh uve. Hizeh chun akom uva um nungah khat alhasiet’a alhisuo ding aphal pouve. Hiche chu nungahho’n pansatna’n anei uvin, guollhang khat akuon’a ngaichad khat aneitieng’u leh nungah phalou hochun lhase tah’a lhisuoh hileh kilawm awm tah in thu asei jiuvin. Hiche tieng chule mi lunglien guollhangpa chun nungahnu kipana ding in abawlding’a asei zouse abawl pieh jitai.
6. Thagum zong apan uve
    Pasal in numei avoh leh pasal pa chu eiho chonda’n in michavai akiti’n ahi. Hiche zeh chun pasal hochun a tijad man’u hilou in michavai kiti ding noplouna zeh in numeiho avoji pouve. Hiche chu numei phalou hochun ana hethiem thei talou, amazoh in pasal ahin voji’e. Azehchu ama’n pasalpa’n ahin lethuh lou ding akihed ahiye. Hiche tobang’a pasal chung’a khutlha numei chu akhutlha zeh’a numei phalou kiti ahipuon, pasal in alethuh louding aheddoh theina lungthim zeh’a chu numei phalou kiti ahiye. Numei phaho’n hiche tobang chu ageldoh thei pouve.
5. Mi seisiet khoh salou
    Numei zouse’n mi seisiet abawl’e kiti leh kiha seikhiel behseh puonte. Ahinla kholai dung le milah’a adongmapa todna’a mang zing leh aguollhangpa seise ngam nu chu iti numei pha kiti ding ham? Milah’a aguollhangpa zumsuo zing numeinu zong chu numei pha kiti thei puonte.
4. Thu a im uve
    Guollhang in nungah chu ahelding mong ahiye. Nungah phaho chun dongma neisa ahi’u leh kei ka-ong tapoi, ka’u Boipu toh kakilungsiet tai anati uvinte. Nungah phalouho’n hiche chu aseiji pouve. Dongma neisa hizong leh dongma neilou bang in aum uvin, adongmapa hedlou in guollhangpa chu ana kilungsietpi inte. Hiche tobang nungah hozeh’a chu guollhang tamtah kinahlo ji ahiuve. Amaho chu bengkong lanu zong akiti.
3. Sex in guollhang ho a control uve
    Nungah phalou chun guollhang khat adeichad’a, guollhangpa’n amanu adeilou tieng leh amanchah lah’a aguneipen anih nuoiya akoihe chu ahin podoh jitai. Guollhang chunla nungahnu manchah poimopen chu atha lhahsam bailamna pen ahikit ji zeh in thaang’a chun a ohkha’n, kholaimi’n ahin heddoh ding noplou zeh in nungah phalounu chu damsung’a kichenpi ding in lhali lhanga naovop ahung hitieng leh akipui jitai. Khonung’a akhuol’u leh ama bouseh hilou in lampi’a chiesuh chietou guollhang zouse touna thei public carrier atiho’u ana hikit jite.
2. Pasal ho alunglahna’u
    Guollhang khat chu alawi aguol hotoh munkhat’a chiedoh ding’a akisah’u nungah phalounu chun aheddoh tieng leh guollhangpa chu phone abawlji’n kimutuo hite... nalawi ho le kei koizoh nei gelkhoh zoh ong?....adu ada... asei uvin guollhangpa chu alawi hotoh akivop ding thangsiet man in akoudoh jitai. Guollhangpa chunla alungsiet ahikit zeh chun alawi aguol ho kom’a chiesang in anungah phalounu kom’a chun achie’n, kin khoh zong ana um diehlou, moh’a na lungthim kalah ahibou’e, kei le nalawiho koizoh na gelkhoh zoh’em ti’a.... tiho pou in nungah phalounu chun ana dawnbut ji’e. Mi sugenthei ding’a hung pieng ahiuve hiche tobang hochu.
1. Mi engse
    Na kilungnoppi khah’a ahileh a engsiet dan chu.... guollhang dang hotoh nang mumuna ding in ga umkhom uvinte. Guollhang dang hochun la azeh dang imacha ding’a ana kivoppi kit talou’u, angongkoi uva akhut’uh asaosah’u leh kichai.

Alangkhat’ah pasal zouse chu apha ahisuoh kei kit diehpoi. Nungah phatah tah guollhang phalou tah tah toh kilungsiet khah zeh’a alungthim kehden’a, siemphat hoi hitalou ding’a lungthim gentheina anathuoh zong tamtah aumkit’e. Hiche tobang nungah hochu Love Guru in apuohnatpi lheh’e. Guollhang phalou tah toh kilungsiet khah ding tijadna’a gelthei nungah hochu miching ahiuve. Hiche tobang nungahho’a ding’a guollhang phalou ho umchan point 10 ana velha kit’u hite.
1. Ama bouseh ching kisa
    Ama bouseh ching kisa guollhang hochu midang in zong ching asa diehji pouve. Thukhat aseiya adihlou ahi aheddoh nung’a zong niellel keiya khang guollhang tamtah aum’e. Hiche tobang guollhang toh kichensang’a chu toko homsung’a molkang khat phulud’a valele anopjoi atiuve.
2. Alungludna ho gelkhohlou
    Mihiem zouse alungludna akibang suoh keipoi. Nungah le guollhang zong alunglud lhonna kibang puonte. Guollhang phalou pa chun ama lungludna bouseh agelkhoh in, anungahnu lungludna agelkhoh pieh poi. Hiche chun nungahnu chu imacha’a amulou tina ahiye. Imacha’a nahin mulou guollhangpa toh na damsung nachenkhom lhon ding ngaituo tiem in. Ol in hung kisiempha nante ti’n kinem hih in.
3. Mit kholai leng
    Zummo thu hilou in, pasal in nungah nawi avet chu vannuoi leisiet pumpi hed’a thil chiena lhangpi ahiye. Ahinla pasal phalou chun nungah nawi avet tieng’u leh alhasuoji tapouve. Nungahnu chu guollhang dang toh kivop ahikhah leh jaana pieh angaiye. Chule nungah khat anawi lhalou hiel’a vet kiti chu thil phalou ahitai. Guollhang phalou in a nungahnu toh aumkhom pedtah in zong nungah dang nawi ana veji’n, alunggel ana vahmang jitai. Hiche tobang guollhang zong chu tahsan thei guollhang ahipoi. Nang hoi nahin sahpen ahivang’a nakichen zou lhon tieng leh ama mit’a numei melhoipen chu midang jinu ana hikit ding ahizeh in phad kizen pedcha chun dalha loi jieng in.
4. Numei chung’a kithuneisah
    A nungahnu’n asei zouse nop piehlou guollhang chu iti guollhang pha kiti thei ding ham? Hiche tobang guollhang kilungsietpi kha’a, akhenje helou nungah zong vang chu nungah ching hitapuonte. A nungahnu house zing jieng, numei zouse gaosap sap jieng, ahivang’a alawi le guol khat in adongmate’u aseiphat leh alawipa dongmanu chu ngam jieng guollhang zong aum’e. Hiche tobang guollhang toh kilungsiet kha hochu Love Guru in alungsiet behseh’e.
5. Deida’n kibanglou
    Guollhang phalou hochun kivoppi ding in nungah ajalen zep zepho alheng nuom uve. Kilungsiet hinkhuo mankhompi ding in nungah aki lhathaang ho adei diehset uve. Hinla jinei ding akiti tieng leh hou-inn chie zing nungah kitah adeikit uvin ahi. Hiche tobang guollhang hochun a dongmate’u milah’ah akivoppi nuom pouve. Guhthim hinkhuo amang zing uvin, guhthim in akhen jiuvin, aphada’n da’n in jinei ding agel jiuve.
6. Maipha hol
    Guollhang phalou hochun amaho mitmo seldohna ding in anungahte’u lung hatah in ahol jiuve. A nungahnu alunghan ahedthim leh phone abawl in, akam anemthei pen ding asunem in, mi ngailutah bang kisa’n kampao alhadoh theiye. Hiche tobang guollhang hochu tijad aum diehset uve. Mihiem lhamval thei uvinte akiti. Nidang’a a nungahnu’n phone abawl zong leh labehseh jilou, nungah dang toh ginmo’a aum tieng leh khen’a aum ding tijad man’a phone bawl matchet guollhang ho akuon in chingthei’o ka laijonnu.
7. Ki show
    Pasal in numei natoh akithuopi leh numeiho’a ding in ajangkhai lheh jieng’e. Ahinla guollhang phalou hochun amaho bawltheina lampang thil khat nungahnu’n abawl leh midangho muding chun mi pontho tah bang kisa’n, nang ana tou in, ken hin bawl nang’e ati jiuve. A innkote’n anganse le lah toh ngapchad neikit lou, nungahnu muding’a hung ki show. Hiche tobang guollhang chu na kichenpi leh khonung tieng leh natoh zouse nachangseh’a natoh ding ahi kihed masat’o.
8. Mi hethiem theilou
    Pasal sang in numei hi alunglhom zep in ahi. Hizeh chun akipana’u le alhasietna’u zong pasal’a sang in aneojo ji’e. I-ham ti’a nungahnu thil neokhat chung’a ahung lhasiet khah leh guollhang phalou hochun thulahlou atipai jieng uve. Nungahnu lungthim puohgih dawn jangkhai pieh tahsang in puohgih ahapbe pieh jo uvin ahi.
9. Lawi le guol ngaicha zing
    Lawi le guol ngaicha zing guollhang toh kilungsiet chu lungthim gentheina ahiye. Adiehset in kichen nung tieng leh ahahsatna asang diehset’e. Romantic tah’a amani bouseh in hinkhuo amankhom lhon ding’a nungahnu’n agelna mun zouse’a guollhangpa’n alawi ho ahin pui zing leh nungahnu sang’a alawiho akhohsah zoh tina ahitai. Hiche tobang guollhang zong chu nungahnu’n guollhang pha tingam puonte. Olebah...?
10. Mi umhal
    Kimutuo phad sieh’a nupa hinkhuo man ding gel zing guollhang chu mi danger ahitai. Hiche tobang guollhang chutoh nakichen leh khonung tieng leh nahin chimchah intin, athah thah ahin holbe ding, gentheina kamcheng in aphuondoh zoulou ding ahitai.

The First Word - Tribal Holocaust (LD October 2010)

Manipur CM O. Ibobi in CCPur census akhang nasa behseh’e ti’n mopuohna neiho’n themkhat asuhniem ding uvin hedsahna thuphuon ananei in ahi. Hiche thuphuon kidangsa val in CDSU in SDO/CCpur office akuon in file tamtah ana podoh uvin ahi. Hinla Power Minister Phungjathang Tonsing toh kihouna aum zou in anung piehlud kit tauve. Thil kidangtah khat vang ahiyie.
    Manipur CM O. Ibobi in ahedtei ding’a poimo khat chu mihiem census akiemsuh ngaipoi ti ahed angaiye. Akiemsuh theilou zeh’a khang ahi’n, akhan chu lungdon ding le datmo ding imacha aumpoi. Kum 10 sung’a mihiem sang tamtah pienbe ding ahi’n, chule Maotaam kiel lhah laiya neh le chah ding neilou zeh’a thinglhang lam akuon’a mihiem ijad hung kichoulud ham ti zong khuoltuoh angaiye. Mizoram akuon in zong mihiem tamtah ahung pemlud’e tizong hed angaikit’e.
    Tu’a CM thupieh bang in mihiem suhlhom ding hitaleh.... ipi itidi’u hitam? CDSU panlahna hi phatah’a tosot angaitai. Jesu apien chun Herod lengpa’n pasal chapang kumni’a lhah nuoilam ana sumang in, hinla Ibobi in apilhingsa zong suhmang ding aguo’n ahi. Innsung khat’a mi 8 umna techu mi 2 akilahdoh hung ngai intin, mi 8 te chu mi 6 bouseh hung hiding ahi tauve. Hiche chu leisiet chiedol in angaina ahi tapoi. Chule enumerator khenkhat akuon’a kazahdan in supervisor in innmun’a umlou ho sumang jieng’un eiti uve atiuve. Innmun’a umlou sese chu India khuo le tui hina changlou ding hitauvem? Tuchung’a O. Ibobi in thinglhang mite ama thuneina’a asuhmang guot hi Hitler in Jews mite ana thagamna toh tekah thei ahiye. Hiche hi eiho’a ding in holocaust ahitai..
    Amasa’n thinglhang gam ahin chu uvin, tuhin amihiem in eihin nokhum kit tauvin ahi. Hiche hi tin le haa toh kithuo’a doudal angaitai. Manipur gamsung’a i-chen uva nuno chabang’a eikibawlna zeh uva PM kom’a memorandum ijad ludtam? Tamtah vei hitante, aphatchuomna ipi um’em? Mipi heddoh thei ding aum hih laiye. Mi’n hibangse’a eibawl laitah uva eiho phung le chang thu’a buoi buoi nalai zong tamtah i-umkit taleu uve. Ngolman pieh ding hileh eihohin kilawmtah’a kipaman i-sandi’u tahsan aum’e. Thakhat pankhom phad ahitai, ka laijon. Lungkhat thakhat in dingkhom’u hitin, i-gam leisiet’u kihuhbit tau hite. Thisan’a gamlah ding hizong leh mi akimansa ahitai. Eiho’n thisan luong in gam le guo i-huh ngam nadiuvem? Koi hizong leh pu le pa’n thisan phalngam’a ana huhna gam, Pathien in eipieh’u gam le leisiet eihin chu tachan’u chu melma ahijieng’e ti haimil poute. Mihiem apung zing in, leisiet apunbe theipoi. Iki huhtub lou’u leh itu ichate uvin gaaljam ahinkhuo ahin mandi’u, hiche nikhuo tieng chule alhasietna’u mitlhi tui vadung bang in hung luong inte. Hiche ding chun phal pou hite.

Song of the Month - Kanam jem (LD October 2010)

Lienchung Haokip
Ami lilai phuol meibang’a i-adpi zing
Lieng’a bat’a duong’a i-von chimlou
Puonsan, puondum, puon’eng jieng hilou
I-chon i-nun i-khan le i-hina zouse zong hi
I-namjem ahi

    Kanamjem! Katahlang’e
    Kanamjen! Kachoisang’e
    Kanamjem! Kaki thang-atna
    Chullou in thang zing’o
    Muollou jen in pah zing’o
    Ninel lhanel bang in emsilsel’o ) x2
    Jalai’ah lojang thang zing’o

Tuhcha kisom’a boitong ah bou hilou
Pheichom kichen’a gaal hanjieng hilou
Khivui chaokuol le kambang bou hilou
Ngailud lungsiet khotuo le hepina zouse zong hi
I-namjem ahi

Sum le siel sana dangka hole,
Dahpi dahcha jangsel-ki jieng hilou
Man le muol daanpi cheng jieng hilou
Mite vetjui i-hinale, chon phatna zouse zong hi
I-namjem ahi.










kanamjem hi 1st Kuki Idol Lienchung Haokip in asiem, chule ama’n ngailudna cross audio album’a ana record ahiye. Chule hiche laa hi kanamjem video album a zong ajao in, Lienchung Haokip in ana minthanpi lheh jieng’e. Hiche laa hin pu le pa chondan tuhdet zeh’a nam choisang thei ahilou da’n avetsah in, nam choisang ahitheina ding’a eima tah in umchan pha puohdoh ngai ahida’n atahlang’e. Sum le pai, sana le dangka tamtah sang’a umchanpha mantamjo ahidan zong atahlang in ahi. Puohnatna neitah’a Lienchung Haokip in ahin siemdoh ahizeh in aminthanpi lheh’e.